Wat is nieuws? De gouden eeuw van de journalistiek, deel 2

Wat verstaan we onder 'nieuws' in de 21ste eeuw? Nieuws als begrip is hoogst ongrijpbaar en enkel definieerbaar op het meest individuele niveau. En toch is heeft het zo’n impact op ons leven. Want nieuws vervult diepgewortelde verlangens: overlevingsdrang, ambitie, zelfontplooiing, nieuwsgierigheid en vooral, gewoon ontspanning. 

Effe bompa vertelt hier, om van wal te steken. In de tijd dat we samentroepten rond knisperende open vuren, gekleed in berenvellen en zwaaiend met stenen messen, kwam ‘nieuws’ in de vorm van een scout , die terugkeerde naar de stam met informatie over waar grote kuddes dieren gevonden konden worden - van vitaal belang om te verhinderen dat iedereen van de honger zou omkomen.

Later, toen we in dorpen begonnen te wonen, werd ‘nieuws’ de komst van een handelaar, de geboorte van een kind, een komeet in de nachtelijke hemel, de priester zijn laatste uitspraak, of de geruchten over een naderende leger.

Is de laatste scheet van Donald Trump 'nieuws'?

In de moderne tijd is het nieuws verworden tot gedetailleerde beursanalyses, de meest geflipte details uit de Amerikaanse presidentsverkiezingen en clown Donald Trump, uitgebreide berichten over de wreedheden van de IS in Syrië, of de lancering van de nieuwste 'must have'-smartwatch.

Elk tijdperk van de menselijke beschaving, elke natie, elke stad, elke gemeenschap en elk individu heeft altijd eigen evaluatieve criteria voor nieuws gehad. Dus misschien is ‘nieuws’ een beetje zoals pornografie, ooit door de rechter perfect beschreven in een beroemd Amerikaanse strafproces - "I know it when I see it" of “als ik het zie zal ik het herkennen”.

In die nogal vage omschrijving schuilt nochtans een complex sociologisch begrip - nieuws wordt ‘nieuws’ wanneer het als zodanig herkent wordt door de persoon die het verbruikt . Nieuws is wat belangrijk is voor u, uw gemeenschap, uw omgeving, wat ook de definitie en grenzen van dat ‘nieuws’ mogen zijn.

Nieuws: de ontologie van de tautologie, een discursief debat

Er zijn hele bibliotheken vol gepend door academici die worstelen met ‘nieuws’, die er niet in lukken het te definiëren in vorm en functie. Tot nog toe leverden de Ivoren Torens van de academische wereld ons daarom ook voornamelijk volstrekt onleesbare boeken met titels als: "De ontologie van de tautologie: een discursief debat". De simpelste manier van de intellectueel om toe te geven: we weten het helaas ook niet.

Vraag tien journalisten wat nieuws is , en je krijgt waarschijnlijk elf verschillende antwoorden. Net als de concepten ‘liefde’ en ‘rechtvaardigheid’ , gebruiken we het woord ‘nieuws’ dagelijks vol overgave , maar met slechts een vaag begrip van de betekenis ervan. Nieuws is een begrip waarvan de definitie ons ontgaat. Niet dat we geen pogingen ondernomen hebben in die richting, integendeel.

Ook in een nieuwe, digitale context hebben we houvast nodig over het journalistieke vak. Want nogmaals, sommige basiselementen blijven dezelfde. Een simpele definitie, gebruikt door gewone stervelingen als wij, is dat nieuws hetgene is dat we vinden in kranten, op radio, televisie en nu, op het internet. Maar uiteraard is dat niet accuraat. Kranten, zenders en alle anderen zijn niet meer dan de relatief moderne ‘dragers’ van een concept dat zelf al bestaat sinds de dageraad van de menselijke beschaving.

"Say my name": Heisenberg

In die zin gedraagt ‘nieuws’ zich een beetje zoals elektronen, de kleinste onderdeeltjes van materie die we kennen. Sta toe dat we even springen naar één van de moeilijkste takken van de wetenschap: de kwantummechanica. Dit onderdeel van de fysica, waarin wetenschappers probeerden het gedrag van atomen, en meer bepaald van de elektronen in die atomen te definiëren, bevat een controversieel stukje theorie: het onzekerheidsprincipe.

Het komt er op neer dat we nooit perfect van één enkel elektron de snelheid én de plaats kunnen bepalen. We kunnen wel één van de twee weten, maar zeker over het geheel zijn we nooit. En die vaststelling is een integraal onderdeel van de kwantummechanica en de wetenschap in haar geheel geworden.

Wetenschappers geven dus toe dat ze het zelf niet weten en nooit kunnen en zullen weten. Het principe is uitgedacht door Werner Heisenberg (al wie ooit naar de briljante televisieshow Breaking Bad gekeken heeft, kent de naam). Hoofdpersonage Walter White, een brave leraar fysica, doopt zijn criminele alter ego Heisenberg, een eerbetoon aan de wetenschap.

Nieuws heeft net zo goed een ‘onzekerheidsprincipe’: we kunnen nooit voor iedereen gaan bepalen wat nu precies nieuws is. Want het nieuws wordt, in onze huidige tijd van ‘massacommunicatie’ nog erg vaak gecontroleerd door een select aantal ‘poortwachters’ , net terwijl we zelf meer dan ooit kunnen definiëren voor onszelf wat nieuws is .

Effe wat meer theorie

Hoe dan ook is het nuttig, in het licht van de discussie, om een poging te doen een aantal concepten verder te definiëren:

  • Informatie
  • Nieuws
  • Journalistiek

Zoals elke goede journalist weet, werken enkel grove generalisaties effectief om enorm ingewikkelde ideeën bespreekbaar te maken: ‘Informatie’ is het simpele basismateriaal. Bijvoorbeeld: "Het atoomgewicht van waterstof bedraagt 1,00794 u." Nieuws kan gezien worden als de voorheen onbekende - vandaar 'nieuwe' - informatie: "Wetenschappers stelden vandaag voor het eerst vast dat het atoomgewicht van waterstof 1,00794 u bedraagt.” Journalistiek wordt gezien als de manier waarop informatie wordt omgezet in nieuws en gecontextualiseerd om de waarde of betekenis te tonen. "Wetenschappers stelden vandaag vast dat het gewicht van waterstof exact 1,00794 u bedraagt. Dit is een belangrijke ontdekking die kan leiden tot militaire toepassingen, krachtige oorlogswapens om ons te beschermen bij een conflict.”

Deze definities zijn uiteraard nog altijd problematisch (wat had je verwacht?) en leiden tot verdere discussie. Want wie krijgt nu het recht om te beslissen wanneer informatie ‘nieuws’ wordt, en hoe kan het dan worden omgezet in ‘journalistiek'?

Banaal of triviaal is die vraag niet. Waarom is het nieuws, als het zo moeilijk te definiëren is en kampt met een ‘onzekerheidsprincipe’ voor elke individuele gebruiker, dan toch zo belangrijk? Waarom is het voor miljarden mensen over de hele wereld elke dag een van de eerste handelingen, de vaste afspraak van nieuws in de ochtend, een bijna ritueel gedrag dat zo diep ingebakken zit in onze verschillende culturen, dat het een geijkt onderdeel van het dagelijks leven is geworden?

Of het nu de krant is die in de brievenbus ploft bij zonspopgang in Antwerpen, of het gedreun van een televisie in een van de steegjes van Kuala Lumpur, een groepje dorpelingen dat zich schaart rond een opwindbare radio in Sub-Sahara Afrika, of een tiener die op de metro in London zit te lezen op zijn Iphone: de consumptie van nieuws is uitgegroeid tot een van de meest voorkomende rituelen in moderne menselijke gedrag, ongeacht de plaats, leeftijd of sociale klasse.

Kennis is macht, is de gekende boutade. Persoonlijke macht, en macht binnen een gemeenschap. Dat verklaart een deel onze ‘nieuwsdrive’. De grote kranten van de 17de en 18de-eeuw in Europa en Noord-Amerika draaiden rond informatie over het komen en gaan van schepen, de mogelijke introductie van nieuwe belastingen, de toestand van de gewassen en toekomstige oogsten. Mercantilisme, handel was de grote aanjager van 'nieuws', om de simpele reden dat toegang tot nieuws cruciaal was om zaken te kunnen doen. En alleen degenen met geld konden zich veroorloven om dat nieuws aan te kopen.

Het nieuws dat aangekocht werd, was meteen de motor om, via de opgedane kennis, meer geld te verdienen, om vervolgens meer kennis en ‘nieuws’ aan te kopen. Op dezelfde toon als de grommende motor van de industrialisatie, begon de nieuwsmachine steeds harder en sneller te draaien, om nooit meer tot stilstand te komen.

De nieuwshonger

Nieuws werd verhandelbaar, een goed waarvoor steeds meer mensen bereid waren een prijs te betalen – pas zeer recent is nieuws weer gratis geworden. Gratis toegankelijk, of verworven tegen hoge kosten: het nieuws vervult vandaag meer dan enkel economische impulsen. Het komt tegemoet aan zeer menselijke behoeften, van de meest elementaire , tot onze meest verheven van ambities. Want hoewel het nieuws een massaproduct is, heeft de impact ervan de neiging om zeer persoonlijk te zijn. Wij zijn vaak alleen of in een kleine groep als we 'nieuws' tot ons nemen. En toch is het een collectief proces, dat we als ‘groep’ blijken te doen. Dit is een belangrijke sleutel, omdat het iets zegt over ‘la condition humaine’. Nieuws vervult aangeboren menselijke verlangens.

Sommigen waarvan we ons bewust zijn, anderen die diep in onze menselijke natuur voorkomen. In 1943 kwam Abraham Maslow , een beroemde Amerikaanse psycholoog, met zijn 'Theory of Human Motivation’, bekend onder de populaire naam ‘de behoeftepiramide’. Maslow bracht een hiërarchie in onze behoeften, van erg fundamentele noden zoals water en voedsel aan de onderkant, via een aantal behoeftes in het midden van de rangorde zoals veiligheid, seks, een gemeenschapsgevoel, respect en moraal, tot uiteindelijk zelfverwezenlijking en tenslotte ‘het hogere’, of transcendente.

De theorie is alom geprezen maar ook fel bekritiseerd. Dit leidde ertoe dat Maslow later een aantal elementen zou toevoegen aan zijn hiërarchie, zoals het vervullen van de 'aangeboren nieuwsgierigheid van de mens’. De nieuwshonger. Nieuws is, hoe het ook persoonlijk omschreven wordt, altijd een noodzakelijke hulp geweest, een instrument om als individu te kunnen opklimmen in de hiërarchie van behoeften.

Voor een nomadenvolk was nieuws over de waterstand in een afgelegen oase soms een kwestie van leven of dood. Vandaag de dag is het equivalent een berg reclamefolders die ons de weg wijzen naar de goedkoopste winkel om boodschappen te doen.

Nieuws over terrorisme of criminaliteit helpt ons onze persoonlijke veiligheid te evalueren. ‘Wanneer blijf ik best weg van het Zuidstation in Brussel?’, is wel degelijk een logische vraag, die een krant of website moet of kan beantwoorden. Nieuws kan ons helpen aan een betere baan. ‘Proximus neemt Nederlandstalige aan in Luik', wordt waardevol voor iemand die zoek is naar een andere job.

Maar tegelijk is er niets handiger dan op een feestje te kunnen zeggen , “hey, heb je het gehoord dat ....”. Nieuws doorgeven en delen met je omgeving is ook een methode om sociale status te verkrijgen en intellectueel respect te winnen - deze demonstratie van sociale status is behoorlijk sterk verbonden met specifieke nieuwsmerken. De meesten van ons geloven dat het veel vertelt over je buren als je weet of ze Het Laatste Nieuws dagelijks lezen, of pakweg De Standaard.

Nieuws lezen is... een beetje Darwinistisch

Nieuws is een vorm van zelfverwezenlijking, waardoor we, via feiten, analyses, achtergrondverhalen, of reportages inzichten in verschillende manieren van denken, van waarnemen, van religie, van rechtvaardigheid, kunst, God weet wat allemaal, krijgen. Dat laat toe ons verder te ontwikkelen buiten de beperkingen van onze eigen gemeenschap, afkomst of opleiding.

Nieuwe informatie - zoals eerder gedefinieerd - is uiteraard gewoon nuttig bij het vervullen van een fundamentele menselijke behoefte die verder kijkt dan het pure overleven: succesvol zijn. Als een van de eerste nieuws te weten komen, geeft ons een concurrentievoordeel ten opzichte van anderen. Eerste zijn bij de waterput in de woestijn, of bij de goedkope wijnactie van de lokale supermarkt. Het is allemaal een beetje Darwinistisch. Maar dat is de fameuze ‘behoeftepiramide’ ook: wie het hoogst klimt, heeft de meeste kans te overleven.

Maar naast al dat ‘nuttig’ nieuws is er een pak nieuws van eerder willekeurig belang. “Leuk om weten.” En dit is waar 'journalistiek' op de proppen komt. Journalistiek voegt toe, ordent, biedt de juiste context. Dat contextualiseren van het nieuws kan ons helpen verder ons vermogen te verbeteren om onze behoeften te vervullen. Het maakt ons, simpel gesteld, slimmer en handiger, wat ons opnieuw een voordeel geeft ten opzichte van anderen. En dan is er nog een niet te onderschatten deel van het journalistieke vak: nieuwsgierigheids-nieuws. Het basisverlangen van de mens om iets te zien of te weten, om dingen uit te zoeken en te kennen over hun wereld, en hun universum. Waarom fascineren de planeten, de zonnewinden, of mogelijk buitenaards leven ons zo? Het zijn systematisch stukken die erg goed scoren op Newsmonkey.be, maar ook op andere sites. Maar ook, waarom kijken we naar een filmpje van eekhoorns die kunnen waterskiën? Want ook dat doen onze bezoekers massaal.

Het maakt het leven dragelijker. Doet ons lachen en ontspannen. Sociale antropologen zouden kunnen stellen dat alle informatie, hoe banaal, onnozel of schijnbaar onbelangrijk ook, kan worden opgenomen en bewaard om te gebruiken op de meest onverwachte omstandigheden. En dit brengt ons terug bij het individuele karakter van het nieuws . We proberen elk op onze manier om aan onze behoeften te voldoen, en we weten welke informatie we daarvoor nuttig vinden. Zelfs lezers van een statige krant als Le Monde slaan natuurlijk sommige diepgaand en goed geschreven, inzichtelijke artikels over als ze het gevoel het hebben dat die geen of nauwelijks betekenis of doel in hun leven hebben. Als het hen niet interesseert, om het zuiver te stellen.

Nieuws is geen nieuws voor iemand, als die het niet nuttig, boeiend, interessant of uitdagend vindt. Dan is het alleen maar informatie en vooral, nutteloze informatie. Dus definiëren we elk individueel de term 'nieuws' volgens onze eigen behoeften bij onze klim in de behoeftepiramide. En is er daarbij informatie die waarde heeft, hetzij door ons een voordeel te geven of een gevoel van urgentie, dan zullen we willen betalen.

Dit mechanisme was de basis van het economische model van 'nieuws' zoals wij het de laatste 400 jaar kennen. De mensen en organisaties die nieuws bij elkaar konden brengen, dat bundelen, en aan ons verkopen, verdienden geld. Veel geld.

Tot het digitale tijdperk, met instant globale communicatie en een gigantische connectiviteit tussen individuele personen, al die logica omver werpt. Nog nooit in de geschiedenis van de mensheid is de kwaliteit en kwantiteit van het nieuws dat beschikbaar is voor ons als individu zo groot is geweest. En in grote mate, is dat nieuws gratis en overal beschikbaar. Hoe we verkiezen daarmee om te gaan, zal al het verschil maken.

David Perlich en Wouter Verschelden schreven deze reeks. Samen maakten ze eerder het boek "Stop De Persen". Sommige thema's en onderwerpen kwamen ook daarin aan bod.

Lees hier de vorige stukken uit de reeks. Morgen deel 3: "Wie maakt het nieuws?"