Waarom de suikertaks voor frisdranken gewoon een excuus is om de staatskas een beetje te vullen

analyse De suikertaks op frisdranken komt er in ons land, en al vanaf 2016. De officiële motivering is het tegengaan van de verdikking van de Belgen, maar in de praktijk zal het gewoon neerkomen op extra inkomsten voor de staatskas. Dit is waarom.

Vanaf 2016 komt er in ons land een taks op alle suikerhoudende dranken. Volgens regeringsbronnen is daarover een consensus bereikt. Tegen 2020 moet de maatregel 250 miljoen opleveren. De frisdranktaks past in een breder gezondheidsbeleid van Maggie De Block horen we. Het komt erop neer dat je op alle drankjes waar suiker in zit, een extra belasting betaalt.

De maatregel zat ook in de taxshift die de federale regering in juli besliste: daar stonden voor 150 miljoen euro ?inkomsten door een bijkomende taks op ongezonde voeding en suikerhoudende frisdranken?. Het is dus ook een beetje een belasting die moet dienen om andere belastingen te kunnen doen dalen.

De maatregel wordt de komende jaren ?geleidelijk? ingevoerd. Hoe hoog de suikertaks per fles of blikje zal zijn, is nog niet duidelijk, maar we weten al wel dat hij volgend jaar al 50 miljoen euro moet opbrengen voor de staatskas. Dat bedrag verhoogt elk jaar met 50 miljoen, om in 2020 op kruissnelheid te komen met een opbrengst van 250 miljoen.

?Als er geen suiker in de light-variant van een bepaalde frisdrank zit, dan wordt die dus niet duurder?, stipt De Block aan, wat zou betekenen dat zero- en light-versies niet gaan opslaan. Of dat in de praktijk zo zal zijn, valt af te wachten. In landen waar iets gelijkaardig is geprobeerd (op de meeste plaatsen werd de taks alweer genuanceerd of afgevoerd) sloegen de producent hun alternatieve versie doorgaans ook op. Er zijn bovendien nogal wat redenen om aan te nemen dat de taks zoals die in ons land er gaat komen, amper effect gaat hebben op wat zogezegd beoogd wordt: het aanpakken van het verdikkingsprobleem.

Niet hoog genoeg

Om te beginnen: daarvoor zal de taks niet hoog genoeg zijn. Verschillende studies hebben dat al aangetoond. Zelfs een verhoging van de prijs van suikerdrank met 20 procent leidt tot een reductie van het aantal mensen met obesitas van amper 1,3 procent. En, dat was na hooguit een paar jaar. Die studies tonen immers dat, als je de taks op 20 procent laat, steeds meer mensen na verloop van tijd toch zullen teruggrijpen naar die suikerdrank.

Mexico, MexiNO

Op 1 januari 2014 voerde Mexico een frisdranktaks in die suikerdrankjes 10 procent duurder maakte. Die ging wel gepaard met een vettaks die snoep, snacks (ook chips) en ijsjes 8 procent duurder maakte. Het leidde tot een minderverkoop van 6 procent in het eerste jaar. Tenminste, dat was de conclusie van een studie die het Mexicaanse ministerie van gezondheid deed. Ze ging de wereld rond met ronkende titels als “Mexico bewijst dat suikertaks werkt”.

Probleem: de studie bleek niet zo geweldig goed gedaan te zijn. Mexicanen bleken 6 procent minder te hebben uitgegeven aan suikerdrank, maar andere studies, onder meer een grootschalige van Nielsen, hebben ondertussen aangetoond dat dat niet echt betekent dat ze er minder dronken, tenzij je een daling van 0,2 procent spectaculair noemt. Wat wél gebeurde: 9 procent van de Mexicanen switchte door de taks naar een goedkoper merk of een andere, goedkopere suikerhoudende drank.

Er zijn ondertussen genoeg studies over het effect van prijsverhogingen op verbruik van verslavende producten. Sigaretten op kop, maar, als je gaat kijken naar vergelijkbare studies over zoetigheid, dan blijkt dat de verslaving aan suiker zelfs moeilijker is om vanaf te geraken dan die aan roken. Prijsverhogingen van 10 à 15 procent leiden in de beste gevallen tot een vermindering van het verbruik van twee à drie procent na twee jaar. Het komt er op neer dat alleen echte shock-taksen werken, en met werken bedoelen we dan een vermindering van het verbruik van 20 procent twee jaar na de invoering. Om dat te bereiken moet je de prijs ineens met 50 procent verhogen.

Machtswissels = afvoeren

Tot nu toe is op de meeste plaatsen waar suiker- en/of vettaksen geprobeerd zijn het niet echt een succesverhaal geweest. Bovendien worden die taksen door politici in de praktijk (doorgaans bij een machtswissel) al snel weer afgevoerd, niet meteen onder druk van de bevolking, maar onder druk van de producenten en verkopers ervan.

Denemarken, de mislukking

In Denemarken hebben ze het ook geprobeerd, zo’n vet- en suikertaks invoeren. Het werd een complete mislukking die al na amper een jaar werd afgeblazen. Denemarken is opmerkelijk vergelijkbaar met België wat het obesitaspatroon betreft. 13 procent, en iets minder dan de helft van de mensen tout court te dik. In Denemarken verloren 1.300 mensen hun job, steeg de inflatie en ontstond er een nieuw begrip: cookie runs. Naar bijvoorbeeld Duitsland rijden en er je koffer vol laden. Dat laatste is wat ons land betreft iets wat sowieso makkelijker is dan in Denemarken. Frankrijk of Nederland zijn nooit zo ver weg.

Ook op andere plaatsen in de wereld waar er al extra taksen gelden op bijvoorbeeld suikerrijke frisdranken is het resultaat bijzonder pover. Ofwel bleken mensen hun eigen suikerrijke dranken te gaan maken, ofwel veranderden ze hun gewoontes gewoon niet. En als er al mensen stopten met suikerrijke drank te drinken dan bleken het die te zijn die niet echt een probleem hadden om mee te beginnen. Obesitaspatiënten en dikke mensen veranderden amper (lees: minder dan 5 procent) hun gewoontes.

Drugs

Ook een andere beoogde groep, die van de lage inkomens, veranderde haar gewoontes niet. Het idee is dat mensen met weinig geld als eersten zo’n taksen voelen, en zich zullen aanpassen, wat een goeie zaak zou zijn want het is net in de lage inkomensgroepen dat nu de meeste problemen met obesitas zijn. Het klinkt fantastisch in theorie, maar het blijkt in drie gevallen in de praktijk niet te kloppen: ongezond eten (vet en suiker), alcohol en roken. Mensen blijken in de praktijk bereid te zijn om andere offers te brengen. Op zich moet ons dat eigenlijk niet verbazen: we weten ondertussen dat al die dingen spelen op onze hersenen, ons een geluksgevoel geven en eigenlijk gewoon drugs zijn. “Verslavingen los je jammer genoeg niet op met taksen, hoe leuk dat ook klinkt”, lazen we ergens.

Leuk om leeglopende staatskassen te vullen

Bottomline is dat het heffen van taksen uit gezondheidsoverwegingen misschien wel leuke vullertjes zijn voor leeglopende staatskassen, maar dat er geen enkel echt bewijs is dat het in de praktijk werkt. Integendeel. Wat uiteraard niet wegneemt dat we met een probleem zitten, en dat niks doen niet echt een optie is.

Japan: de metabo-wet die werkt

In Japan hebben ze een andere aanpak sinds 2008. We hebben het hier over een land waar 3 procent van de bevolking aan obesitas leidt, en daar mag je nog een pak sumoworstelaars bijtellen ook. Het aantal daalt trouwens. Ondanks de aanwezigheid van 3.600 McDonald-restaurants in het land (er zijn er alleen in de VS meer). De metabo-wet zoals ze genoemd wordt, had als doel om zelfs die weinige mensen met overgewicht te verminderen met 25 procent tegen 2015, en het ziet ernaar uit dat het gaat lukken. Hoe werkt het?

De Japanse overheid heeft bepaald hoe dik elke werknemer van boven de 40 mag zijn. De buikomtrek is vastgelegd op 90 centimeter voor vrouwen en 85 centimeter voor mannen. Elke werknemer boven de 40 moet jaarlijks op zijn werk zijn buikomvang laten meten. Als hij of zij te dik is, moet hij of zij naar een diëtist en volgen er ook andere motiverende maatregelen zoals opvolging via telefoon, mail etc.

Boetes voor bedrijven

Bedrijven die niet meedoen of niet genoeg doen, krijgen een boete van 10 procent verhoging van hun sociale lasten. Bedrijven of overheidsinstellingen die de doelstelling niet halen van een vermindering van een kwart van het aantal te dikke mensen op hun payroll tegen 2015 zullen extra geld moeten storten in een soort zilverfonds om de gezondheidszorg bij gepensioneerden te betalen.

Het is niet alleen een kwestie van de verantwoordelijkheid bij de werkgevers te leggen, het is ook een poging om die bij de collega’s te leggen, die er alle belang bij hebben een te dikke werkmakker te motiveren om af te vallen. Want als het bedrijf boetes krijgt, vertaalt dat zich in kleinere bonussen voor iedereen. Bij ons zou zoiets wellicht leiden tot het ontslaan of laten afvloeien van te dikke mensen. In Japan blijkt dat in de praktijk alvast niet zo.

Lees meer