Minister Steven Vandeput leidt miljardendans rond opvolger F-16's op zijn manier: ver weg van de spotlights

Minister van Defensie Steven Vandeput (N-VA) is niet de man die van nature de camera's opzoekt: hem ga je niet in gevechtsvliegtuigen zien klimmen. Hij is een cijferaar, een manager. En hij beheert een van de duurste dossiers van deze regering: de opvolger voor de F-16's kopen. Het prijskaartje gaat tot 15 miljard. Houd u vast voor een jaar lobbying en touwtrekken achter de schermen over de nieuwe toestellen.

Maandagavond, de Embraer jet van het Belgische leger is helemaal volgepakt met parlementsleden, journalisten en militairen. Op de terugweg van een blitzbezoek naar Jordanië, van waaruit de Belgische F16's de IS bestoken. De avondsnack is net geserveerd en verorberd, de steward ruimt af. En wie helpt een handje ? Juist, de minister zelf, die rustig wat vuile plastieken schotels door het vliegtuig draagt.

Vandeput lijkt wel in alles het tegendeel van z'n voorganger, Pieter De Crem (CD&V). Van zonnekoning-gedrag kan je de Limburgse N-VA'er allerminst beschuldigen. In de ruime delegatie van journalisten en parlementsleden wil hij absoluut niet haantje-de-voorstel spelen: hem zul je niet in een F16 zien kruipen om de pers een beeldje te laten schieten. Integendeel, op de tarmac in Jordanië, waar de pers een dik uur mag filmen en fotograferen staat hij veel vaker achter de camera's dan ervoor.

Maar onderschat Vandeput niet: hij houdt de sleutels in handen voor een van de duurste uitgaven die de regering Michel nog moet doen, een opvolger voor de F-16's kopen. Voor die aankoop wordt 3,59 miljard nu al voorzien, maar uiteindelijk gaat het prijskaartje tot 15 miljard oplopen over heel de levensduur van die nieuwe toestellen.

De Rafale er toch weer bij, met dank aan de MR

Afgelopen week nam de centrum-rechtse coalitie de beslissing om die aankoop te lanceren: 34 vliegtuigen, met nog vijf kandidaten. Tegen midden 2018 beslist de regering. Een hele zware pil, midden in verkiezingstijd. Want politiek ligt zo'n gigantische som overheidsgeld zeer gevoelig natuurlijk.

Over die aankoop gaat nog heel zwaar geworsteld worden. Zo zitten er toch opnieuw vijf 'bieders' bij de offerte, vijf producenten die mogen meedoen met 'hun' toestel. Dat was al een beetje verrassend, want zowel het Franse Dassault (Rafale F3R) als het Zweedse Saab (JAS 39 Gripen) zijn technisch veel minder straf dan de andere drie, de Amerikanen van Boeing (F-18 Super Hornet) en Lockheed Martin (F-35 Lightning II) en het Britse BAE Systems (Eurofighter Typhoon).

Zeker de F-35 springt het meest in het oog: de Nederlanders kochten hem al, en de luchtmacht zelf wil dit toestel ook. Het is helemaal de 'nieuwste generatie', met alles erop en eraan, terwijl andere toestellen toch eerder een 'upgrade' zijn. Maar het prijskaartje is gigantisch, en het toestel controversieel. Zelfs de Amerikaanse president Donald Trump tweette al hoe belachelijk veel geld de F-35 kost.

De F-35 zit erbij, maar dus ook de Fransen en de Zweden. Achter de schermen wordt toegegeven dat de MR zwaar heeft aangedrongen om toch maar de Fransen erbij te laten. De Zweden vielen dan uiteindelijk ook nog niet af, in al het getouwtrek.

Want over dit soort legeraankopen wordt héél zwaar lobbywerk geleverd. Zo bewerken de Amerikanen heftig de N-VA, om toch maar hun vliegtuigen verkocht te krijgen. Minister Vandeput wil vooral vermijden dat het een achterkamer-beslissing lijkt: binnenkort gooit hij het hele lastenboek dan ook online op z'n site

Wat gaat meespelen?

Vier grote criteria tellen voor de aankoop:

  • de prijs van het toestel (dit criterium telt voor 33 procent), dit is niet enkel de aankoopprijs, maar ook wat het toestel gedurende z’n hele leven gaat kosten. Opvallend is dat daar te horen valt dat de F-35 over heel de levensduur van het toestel misschien niet het duurst is.
  • de operationaliteit: wat doen de bondgenoten? Welke andere landen gebruiken die toestellen ook, zodat ze qua prijs en updates de komende jaren niet te duur worden. Dat is heel moeilijk om te voorspellen, maar wel cruciaal. "Je moet ook een toestel kiezen dat uiteindelijk veel gebruikt gaat worden", zo lichten experts toe. Een goed voorbeeld van hoe het niet moet: de NH90-helikopters die België kocht onder premier Guy Verhofstadt (open Vld). Dat is een ‘Europese’ helikopter, maar daar zijn er meer dan 20 versies van, waardoor de kostprijs erg hoog oploopt. Voor de Amerikaanse toestellen speelt het Amerikaanse leger een duidelijke rol: die gaan genoeg gebruikt worden. Maar se vraag is of de Fransen met hun Rafale en de Britten met hun Eurofighter genoeg up to date blijven om echt werkbaar te zijn. Voor de Zweden is dit zelfs helemaal problematisch. Nederland heeft al gekozen voor de F-35's. De vraag is onder meer wat de Duitsers gaan doen.
  • de ‘toekomstige features’: wat gaat dat toestel over tien, twintig jaar kunnen? Kan het ook totaal nieuwe wapensystemen meenemen, of zelfs kernwapens? Dat laatste is geen vereiste voor de Belgische aankoop, maar destijds zijn de F-16's wel om die reden ook gekocht. Op de basissen in Kleine Brogel en Florennes, waar de F-16's staan, liggen meer dan waarschijnlijk Amerikaanse kernbommen.
  • en uiteindelijk ook de economische compensatie. Want ook dat gaat een grote rol spelen: welke producent geeft het meeste ‘terug’ aan de Belgische bedrijven, door hier onderdelen te laten maken, of onderhoud te voorzien? Als je hier zwaar op inzet, kom je automatisch bij een Europees toestel uit. Want de Amerikanen doen hooguit wat 'onderhoud' in België, terwijl de Europese producenten ook echt productie in België kunnen brengen.

N-VA neigt naar F-35, de coalitiepartners willen Europees

Vandeput laat niet in z'n kaarten kijken, ook 's avonds aan de bar bij journalisten houdt hij het heel diplomatisch. Het besef dat dit dossier zeer gevoelig ligt bij de publieke opinie is groot. En ook bij het bezoek aan de basis in Jordanië, waar de toestellen in vol ornaat te zien zijn, en de luchtmacht 'hun' materiaal showt, blijft hij onbewogen.

Z'n partijgenoten, onder meer Karolien Grosemans (N-VA), zijn minder terughoudend: de F-35 ligt in de bovenste schuif voor hen, dat is duidelijk. Maar opvallend: coalitiepartners Open Vld en CD&V zien dat toch anders. Die economische compensaties zijn niet onbelangrijk. En waarom zoveel geld geven aan die Amerikanen, valt zowel te horen bij Veli Yüksel (CD&V) als bij Tim Vandenput (Open Vld). "Want binnen twintig jaar gaat de luchtmacht toch grotendeels op basis van drones gebeuren?"

Maar de coalitiepartners zijn niet de enige factor. Internationale politiek speelt mee. Vandeput zit daarbij letterlijk tussen twee vuren. Internationaal kan er geen top voorbij gaan of hij zit op het strafbankje. Want uiteraard kijkt heel de NAVO nauwlettend toe wat de Belgen gaan doen. België bengelt helemaal achteraan de klas van uitgaven in defensie, en de Amerikaanse president Donald Trump zet wel behoorlijk wat druk op z’n Europese bondgenoten om meer over de brug te komen.

Maar op het thuisfront is er de budgettaire logica: iedereen moet besparen. En de N-VA-minister blijft toch in de eerste plaats een begrotingsman. Het zijn niet de F-16's of F-35's maar de begroting, die z'n hart nog altijd sneller doet slaan.

Hoe leg je dan uit dat je miljarden gaat uitgeven, terwijl je de mensen tot besparen dwingt? Die communicatieve uitdaging ligt de komende maanden bij Vandeput. Alles wijst op diezelfde onthechte, wat onderkoelde aanpak die hij ook in de woestijn van Jordanië hanteert: doe maar normaal jongens, niet te veel show.

Lees meer