D-Day voor Erdogan. Turken geven hem vandaag wellicht dictatoriale macht. Dit is alles wat je daarover moet weten

In Turkije is de stemming over het referendum voor een nieuw presidentieel stelsel begonnen. 55 miljoen Turken bepalen vandaag of een nieuw presidentieel stelsel wordt ingevoerd en president Erdogan meer macht krijgt. Zegt de kiezer 'ja', dan wordt Erdogan een uitvoerend president met bevoegdheden waar veel staatshoofden in de wereld alleen maar van kunnen dromen. Bovendien kan hij dan, mits hij steeds wordt herkozen, tot 2029 aan de macht blijven.

De laatste peilingen wijzen op een kleine overwinning voor het ja-kamp, al zijn de peilingen niet betrouwbaar. Want veel Turken die nee gaan stemmen durven dat niet aan peilers zeggen uit angst voor intimidaties of represailles. Ook opiniepeilers zelf worden volgens hem onder druk gezet om niet te duidelijke voorspellingen te doen.

Erdogan legt de kiezers een grondwetswijziging voor die de president tot een machtig regeringsleider en wetgever maakt. Veel Turken, ook binnen zijn eigen AK-Partij, vinden echter dat het voorstel te veel macht geeft aan één persoon. Zo heeft oud-president Abdullah Gül zich kritisch uitgelaten over het plan.

Premier verdwijnt, parlement heeft niks meer te zeggen

Het parlement krijgt in Erdogans staatshervorming een bescheiden rol en de post van premier verdwijnt. In de voorstellen verschuift de uitvoerende macht van een parlementair systeem, zoals België heeft en waarbij een meerderheid in het parlement een regering vormt, naar een presidentieel systeem: de gekozen president regeert.

Erdogan vindt dat Turkije zo effectiever bestuurd kan worden. En dat het land met een machtiger president beter bestand is tegen gevaren van binnenuit en van buiten. Zo beloofde hij tijdens de campagne dat er een einde komt aan terreuraanslagen en dat instabiliteit zoals rond de mislukte coup van vorig jaar verleden tijd zal zijn.

Volgens de oppositie is de nieuwe grondwet juist zo vormgegeven dat er bijna geen controle meer is over de president. Hij hoeft zijn plannen niet meer voor te leggen aan het parlement. Een pijnpunt is ook dat de president in zijn eentje het merendeel van de hoge rechters in het land kan aanstellen. Hierdoor komt volgens de oppositie de scheiding van machten in gevaar. De president heeft straks invloed op alles, niemand heeft meer invloed op de president, is een veelgehoord commentaar.

In de huidige grondwet is de president een ceremoniële figuur. De premier leidt de regering en het parlement gaat over de wetgeving.

Hoe kwam het zover?

Erdogan werd in 2003 premier, maar gaf die post in 2014 op, omdat hij om procedurele redenen niet nog een keer premier kon worden. Hij is sindsdien president. Hij wil die functie formeel aanpassen aan zijn ambitie het land geheel naar eigen inzichten te leiden.

Zijn successen als premier in de jaren 2003-2012 zijn de afgelopen jaren deels ongedaan gemaakt. Dat komt door onder meer de oorlog in Syrië, het terrorisme, de strijd met de Koerdische PKK, de twisten met zijn rivaal Gülen, de mislukte couppoging in juli en de repressie die daar op volgde.

Buiten Turkije konden eerder al drie miljoen Turken stemmen. De afgelopen twee weken namen ruim 81.000 van de 137.000 stemgerechtigde Belgische Turken deel aan het referendum. Dat is relatief gezien het hoogste aantal in Europa: 60% van de Turken hier brachten een stem uit.

De opkomst kwam daarmee hoger uit dan verwacht, en ook hoger dan bij de parlementsverkiezingen van 2015. Toen stemde in ons land ruim 40 procent van de Belgische Turken. Bijna 70 procent schaarde zich toen achter de partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (AK) van president Erdogan.

Eerlijke campagne? Tja

Er is in en buiten Turkije door voor- en tegenstanders campagne gevoerd, maar dat ging niet zonder problemen. Een zuivere, open verkiezingsrace waarin iedereen luidkeels zijn stem kon laten horen, was het niet.

In februari, bij de aftrap van de campagne, lieten de regeringspartij AKP en Erdogan meteen in woord en daad weten dat de nee-campagne niet zomaar geaccepteerd ging worden. Erdogan vergeleek nee-stemmers steevast met PKK- en IS-terroristen. En in die eerste weken waren er incidenten waarbij leden van de nee-campagne op straat werden aangevallen door de politie.

In de laatste weken voor het referendum verliep het campagnevoeren op straat openlijker en op veel plekken zonder problemen. Maar tegelijk groeide het aantal arrestaties en aanklachten tegen mensen die zich uitspraken tegen de grondwetswijziging.

Ook werd het nee-kamp actief tegengewerkt bij het organiseren van manifestaties. Omdat in Turkije nog altijd de noodtoestand van kracht is vanwege de couppoging, is het op veel plekken haast onmogelijk een vergunning te krijgen voor openbare bijeenkomsten.

24 internationale waarnemers voor heel Turkije ...

De meeste burgerinitiatieven die bij vorige verkiezingen nog observeerden in de stembureaus, zijn als onderdeel van de zuiveringen na de mislukte coup van vorig jaar opgerold. Controleren of het stemmen eerlijk verloopt, ligt nu vooral bij vertegenwoordigers van politieke partijen.

Zeker in het voornamelijk Koerdische zuidoosten van Turkije is dat een punt van zorg. In dat gebied wordt sinds de zomer van 2015 weer hevig strijd geleverd tussen Koerdische militanten en het Turkse leger. Honderden politici van de Koerdische HDP-partij zijn gevangengezet op verdenking van samenwerking met terroristen. In veel kiesdistricten is de HDP volledig ontmanteld en zijn alleen vertegenwoordigers van Erdogans AKP aanwezig in de stembureaus.

Bovendien zijn in het afgelopen jaar honderdduizenden mensen in het zuidoosten ontheemd geraakt door de gevechten. Velen van hen staan nergens meer ingeschreven en kunnen dus niet stemmen.

De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), die bij verkiezingen namens de lidstaten de stembusgang volgt, is met een team aanwezig in Turkije. Maar met die 24 mensen is het niet mogelijk om overal waarnemers in de stembureaus te hebben. Hun observatie zal zich dus beperken tot een algemeen beeld.

Omstreeks 20 uur worden de eerste voorlopige uitslagen van het referendum verwacht.