Wat nu met Catalonië?

Bijna een maand na het referendum over onafhankelijkheid, heeft Catalonië die nu ook effectief uitgeroepen. De Spaanse regering reageerde door de macht van de Catalaanse regering over te nemen. Maar wat nu? Spanje heeft mooi praten over overnemen van de macht, maar hoe bestuur je honderdduizenden onwillige, geschoffeerde mensen? En vooral, in eerste instantie: hoe hou je de politiemacht onder controle die een paar weken geleden al eens op de Catalanen begon te kloppen?

Om te beginnen: het hangt eigenlijk allemaal af van twee dingen: hoe hard de Spaanse regering vandaag gaat ingrijpen en hoe de Catalaanse bevolking daar gaat op reageren.

Spanje gaat absoluut niet in mee in het onafhankelijkheidsverhaal. Vlak na het besluit van het Catalaanse parlement gisteren om de onafhankelijkheid uit te roepen, stelde de Spaanse senaat artikel 155 in werking.

Wat is artikel 155?

Het is de eerste keer ooit (hoewel het moderne Spanje pas sinds 1976 eigenlijk bestaat) dat de Spaanse regering artikel 155 heeft ingezet. Het is het grondwetsartikel dat stipuleert dat als een regiobestuur de grondwet schendt, kan de Spaanse regering "de wettelijke toestand in de regio herstellen". Concreet houdt dat in dat Madrid het bestuur in de regio overneemt, nieuwe verkiezingen uitschrijft en een bewindvoerder aanstelt.

Gisterenavond heeft Madrid de Catalaanse regering ontslagen en het regioparlement ontbonden. Landelijke ministeries zijn nu de baas in Catalonië. Premier Rajoy heeft ook nieuwe verkiezingen uitgeschreven in Catalonië, die worden gehouden op 21 december.

Premier Rajoy gaat ook de baas van de Catalaanse politie vervangen. Dat alleen het hoofd vervangen iets gaat oplossen is maar de vraag: de afgelopen tijd bleek de Catalaanse politie, de Mossos, meer op de hand van hun regiogenoten dan op die van Madrid. En als agenten in de straat uiteindelijk weigeren op te treden tegen hun eigen volk, dan zal die machtswissel aan de top daar niet veel aan veranderen.

De Spaanse regering gaat ook ingrijpen bij de Catalaanse publieke omroep: daar zullen mensen moeten opstappen en vervangen worden, wellicht door meer Madrid-gezinde krachten. Dat komt neer op een regelrechte aanslag op de persvrijheid en daarmee overtreedt de Spaanse overheid (alweer) één van de basisprincipes van de Europese Unie.

Ambtenaren en agenten

Da’s nog maar het begin: vanaf nu wordt het hele Catalaanse ambtenarenapparaat aangestuurd vanuit Madrid. Probleem: hoe laat je efficient zo'n 300.000 onwillige Catalanen voor je werken?

In Madrid denken ze dat de Catalaanse republiek het weekend niet eens zal overleven, en dat kan best zijn, alleen: met die maatregelen gaat de geest van onafhankelijkheid niet terug in de fles. Integendeel, afhankelijk van hoe hard Madrid de maatregelen zal pushen, zal de weerslag navenant zijn.

Binnen het ambtenarenapparaat valt nu al te horen dat veel mensen bereid zijn tot burgerlijke ongehoorzaamheid. En als er dan represailles volgen, dan worden ze dus eigenlijk ontslagen vanwege hun politieke ideeën.

Er is ook een kans dat de ambtenaren beslissen om 155 gewoon niet uit te voeren, wat tot hetzelfde zal leiden.

En daarmee zijn we aanbeland bij hoe de door Madrid aangevoerde politiemacht vandaag zal reageren op het protest dat de Catalanen ongetwijfeld gaan voeren.

De dag van het referendum raakten honderden mensen gewond toen agenten stembureaus wilden sluiten en het stemmen wilden voorkomen. Catalaanse organisaties hameren er steeds op dat het protest vreedzaam moet zijn, en alles wijst erop dat dat zo zal blijven.

De reactie van de Spaanse politiemensen zou het weleens uit de hand kunnen doen lopen. Kwatongen beweren dat de Catalaanse regering daar een beetje op hoopt: als de Spaanse agenten er weer op gaan kloppen, is dat de beste PR voor hun zaak naar de rest van de wereld toe.

Maar, wat als we ervan uitgaan dat het hele verhaal van onafhankelijkheid toch doorgaat?

Een nieuw land oprichten brengt wat praktische problemen met zich mee. De republiek Catalonië zit namelijk niet meer in de EU en niet meer in de Schengenzone. Dat betekent import- en exportheffingen, een nieuwe munteenheid en douane aan de grens.

Allereerst moet een nieuwe soevereine staat op binnenlands gebied veel regelen. Er moet een staatsvorm gekozen worden. Kiest het nieuwe land bijvoorbeeld voor een monarchie, of voor een republiek? Wat schrijf je in de grondwet? En welke vlag ga je voeren? Wat wordt het volkslied? Voor al die dingen hebben ze in Catalonië blijkbaar al een antwoord klaar. Alles wijst richting Republiek.

Een stuk lastiger wordt de internationale positie van de nieuwe staat. Als een streek zich besluit af te scheiden van het moederland, dan gelden de internationale verdragen die dat moederland heeft met andere landen niet meer. Er zal opnieuw moeten worden onderhandeld over het lidmaatschap van internationale organisaties bijvoorbeeld, zoals de Verenigde Naties en de Europese Unie.

Hoe sterk die onderhandelingspositie is, hangt voor een groot deel af van de relatie met het moederland en de steun die de nieuwe staat krijgt van de internationale gemeenschap. Is die relatie goed, dan zullen het moederland en zijn bondgenoten de nieuwe staat hoogstwaarschijnlijk helpen bij de toetreding tot internationale verdragen en organisaties. Maar is die relatie niet zo goed, of zelfs ronduit slecht, dan wordt het lastiger. En dat is hier wel het geval.

Lastig, maar niet onoverkoombaar

Spanje kan een veto uitspreken over de Catalaanse aanvragen. Het is een belangrijk EU-lid en zal waarschijnlijk veel steun krijgen van zijn bondgenoten. Er bestaat een grote kans dat andere landen Spanje dus zullen volgen en ook tegen een lidmaatschap van de Catalanen zullen stemmen.

Wanneer je als nieuwe staat niet wordt toegelaten tot internationale organisaties dan is dat lastig, maar niet onoverkoombaar. Een nieuwe staat zal dan proberen diplomatieke betrekkingen aan te knopen met individuele landen die dat willen. Door steeds meer diplomatieke banden aan te gaan versterk je als nieuwe staat je positie. Zo kun je na verloop van tijd alsnog in een sterke en gunstige onderhandelingspositie komen voor lidmaatschap van internationale verdragen.

Euro of niet?

En dan zijn er de economische gevolgen. Zo zal de nieuwe staat moeten kiezen: willen we een eigen munt invoeren of kiezen we voor een bestaande munt? Stel dat Catalonië onafhankelijk wordt, dan zijn ze uit de EU en per definitie ook uit de euro. Ze kunnen er dan voor kiezen een eigen munt in te voeren, maar daarvoor zullen ze wel eerst een centrale bank moeten oprichten. Omdat voor Catalonië de handel met Spanje en het euro-gebied dominant is, is het belangrijk voor de Catalanen dat die nieuwe munt gekoppeld wordt aan de euro.

Op die manier kan de waarde van de nieuwe munt bepaald worden. De centrale bank zal vervolgens genoeg kapitaal moeten hebben om de gekoppelde waarde van de nieuwe munt ten opzichte van de euro te handhaven. Het ziet er nu naar uit dat Catalonië dat kapitaal niet heeft, waardoor het handhaven van een eventuele nieuwe munt heel moeilijk wordt.

De Catalanen hebben ook een tweede optie. Ze kunnen ervoor kiezen om de euro als munteenheid te houden. Maar ze hebben er dan geen enkele zeggenschap over. Zo mogen ze niet meebeslissen over de rente en wanneer ze extra bankbiljetten nodig hebben zijn ze afhankelijk van de andere EU-landen. Dat brengt dus een heleboel beperkingen met zich mee.

Ook een belangrijk punt is het ontbreken van afspraken over internationaal betalingsverkeer. Zo is bijvoorbeeld het betalingsverkeer van Europese landen in Europees gebied aan elkaar gekoppeld. Wanneer een Belg nu in Barcelona geld uit de muur haalt, dan wordt dat betalingsverkeer onderling tussen de banken verrekend. Maar als je niet langer lid bent van de EU of deel uitmaakt van de euro, geldt die regeling niet meer. Ook voor zo’n dingen moeten nieuwe afspraken worden gemaakt.

Europa

Momenteel lijken alle landen in de EU zich te scharen achter Rajoy en weigert iemand Catalonië te ontkennen. Een simpele houding, de makkelijkste ook, maar een heel gevaarlijke.

Want, wat als de toestand uitmondt in een gewelddadig conflict? Wat als Madrid, al dan niet gedwongen door blijvend verzet van de Catalanen, een tandje moet bijsteken in de repressie?

De kans is groot dat ze in Galicië en Baskenland dan hun conclusies gaan trekken en ook “in opstand” gaan komen. Bovendien weten we wat de laatste keer is gebeurd toen de andere Europese landen weigerden een positie in te nemen over Spanje: een immens bloedige burgeroorlog die jaren duurde en waarvan de gevolgen, 80 jaar later, eigenlijk nog steeds hun stempel drukken op de Spaanse maatschappij.

De realiteit is dat alles wat de Spaanse regering vanaf nu doet gezien zal worden als de facto onderdrukking door een meerderheid van de Catalanen. Het lijkt ook erg waarschijnlijk dat de Spaanse overheid z’n zin alleen kan krijgen door een aantal basisprincipes waarop de EU werd gesticht, zoals vrijheid van meningsuiting en een vrije pers, aan z’n laars te lappen.

Lees meer