Wat is Putin aan het uitspoken in zijn geheime laboratoria?

Sinds de start van de tweede ambtstermijn van Putin is er een bouwhausse aan de gang bij meer dan twee dozijn instituten die ooit deel uitmaakten van de biologische en chemische wapenindustrie van de Sovjet-Unie, volgens documenten en foto's samengesteld door onafhankelijke onderzoekers. Die uitbreiding, met meerdere nieuwe testfaciliteiten, is vooral duidelijk bij geheime laboratoria van het Russische ministerie van Defensie. Wat is Putin daar aan het uitspoken?

Tijdens zijn vorige aanloop naar het presidentschap, in 2012, deed de Russische leider Vladimir Putin Amerikaanse militaire experts schrikken met een mysterieuze belofte om nieuwe soorten wapens te ontwikkelen om "de technologische voorsprong van het Westen tegen te gaan". Legers van de toekomst, zei hij, zouden wapens nodig hebben "gebaseerd op nieuwe fysische principes" inclusief "genetische" en "psychofysische".

"Hoogtechnologische wapensystemen vergelijkbaar met kernwapens," schreef Putin in een essay, dat werd gepubliceerd in Rossiyskaya Gazeta. Wat Putin daar toen mee bedoelde, blijft zes jaar later nog steeds onduidelijk. Maar wat we w weten, is dat Putins woorden een golf van activiteit ontketenden in een een aantal zwaar bewaakte militaire en civiele laboratoria in Rusland.

Russische functionarissen beweren dat het onderzoek in door de overheid gerunde laboratoria "puur defensief" en "volkomen legaal" is. Maar Moskou's betrokkenheid bij de vergiftiging van een voormalige Russische spion en zijn dochter in Groot-Brittannië zijn maar de laatste in een reeks verontrustende signalen dat dat niet echt het geval is.

Novichok

Novichok, het spul waarmee Sergei Skripal en zijn dochter Yulia vorige week vergiftigd werden in de UK, is bijvoorbeeld iets dat door de Russen ontworpen werd. Novichok (wat zoveel betekent als "nieuwigheid") werd door de Sovjets (en later door Rusland) ontwikkeld tussen 1971 en 1993. Russische wetenschappers die daar aan meewerkten, hebben laten optekenen dat het "het dodelijkste is dat we ooit hebben gemaakt", en er zouden varianten van bestaan die mogelijk vijf tot acht keer krachtiger zijn dan VX, het spul waarmee Kim Jong-un z'n halfbroer liet vermoorden.

Novichok werd ontworpen als onderdeel van een Sovjet-programma met de codenaam "FOLIANT". Van vijf Novichok-varianten wordt beweerd dat ze zijn gemaakt voor militair gebruik. De meest veelzijdige was A-232 (Novichok-5). Rusland ontkent overigens officieel het produceren of onderzoeken van Novichok.

Raymond Zilinskas en Philippe Mauger, experts in chemische en biologische wapens voor het James Martin Center for Nonproliferation Studies in Monterey, Californië, analyseerden honderden documenten waaruit blijkt dat de Russen steed smeer geld pompen in onderzoek naar alles van genetisch gemodificeerde pathogenen tot chemische wapens die worden gebruikt voor crowd control.

Het onderzoek van Zilinskas en Mauger lijkt de zorgen van het Amerikaans ministerie van Buitenlandse Zaken te bevestigen. Daar leverden ze de afgelopen jaren scherp kritiek op Rusland voor een gebrek aan transparantie in het militair-gerelateerd biologisch en chemisch onderzoek bij de Russen.

Erfenis

Sinds 2012 hebben functionarissen van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken een reeks rapporten uitgegeven waarin Moskou wordt beschuldigd van de weigering om zijn militaire onderzoekslaboratoria te openen voor inspecteurs van buitenaf. De Russen hebben volgens het State Department ook nooit bewezen dat ze het arsenaal zeer dodelijke chemische en biologische wapens heeft vernietigd dat het Rode Leger in de jaren vóór de val van de Sovjet-Unie opbouwde.

Toen de Sovjet-Unie in 1991 werd ontmanteld, werd de Russische Federatie immers de erfgenaam van het gevaarlijkste arsenaal van chemische en biologische wapens uit de geschiedenis.

Tijdens de Koude Oorlog spendeerden Sovjetleiders enorme sommen om gewapende versies van 11 verschillende pathogenen te maken - inclusief de microben die anthrax, pokken en de pest veroorzaken - terwijl ze ook experimenteerden met genetisch gewijzigde stammen van virussen. Ze creëerden nieuwe klassen van chemische gifstoffen, zoals Novichok.

Het Sovjet-programma werd mede ingegeven door de concurrentie met de Verenigde Staten. Washington handhaafde zijn eigen voorraad zenuwgas tijdens de Koude Oorlog en produceerde biologische wapens tot 1969, toen president Nixon het programma ontmantelde.

Maar het Kremlin deed dat niet, ervan overtuigd dat het Pentagon z'n biowapensonderzoek in het geheim voortzette. In 1992 bevestigde de nieuw geïnstalleerde Russische president Boris Jeltsin trouwens het bestaan ​​van het geheime programma aan Amerikaanse functionarissen en hij meldde dat alle Sovjet biowapens vernietigd zouden worden.

Goed begonnen, niks gewonnen

In de jaren onmiddellijk na de Koude Oorlog werd effectief vooruitgang geboekt wat dat betreft; de Verenigde Staten hielpen Rusland bij de bouw van verbrandingsovens voor het vernietigen van zijn chemische wapens, en het sponsorde programma's die wetenschappers uit voormalige Sovjet-biowapens jobszekerheid gaf bij westerse bedrijven tijdens de economische overgang van het land.

Maar die samenwerking tussen de Amerikanen en de Russen begon na Putins verkiezing als president af te nemen en stortte zelfs helemaal in nadat de Russische sterke man in 2012 een tweede termijn won.

Maar, zelfs tijdens de jaren onder Jeltsin, weigerden de Russen toegang te verlenen tot belangrijke wapensites, waaronder vier "biodefensieve" laboratoria gerund door het Russische leger.

"We waren altijd nieuwsgierig: waren ze beschaamd om ons binnen te laten vanwege de lamentabele staat van hun laboratoria? Of verbergden ze iets?", zegt Laura Holgate daarover. Ze was senior adviseur van president Barack Obama over biologisch, chemisch en nucleair terrorisme.

Holgate gelooft ook dat de houding van Rusland te maken had met "paranoia over wat de VS misschien zou kunnen leren". Hoe dan ook, het werd na verloop van tijd "overduidelijk" dat Putin "bepaalde capaciteiten" uit het Sovjettijdperk wilde behouden voor "gebruik in zeer specifieke situaties".

Eén van die "specifieke situaties" was moord - het doden van de tegenstanders van het Kremlin met behulp van methoden met dramatisch resultaat, maar die Moskou toelaten geloofwaardig te ontkennen ook maar iets met de daad te maken te hebben. Een andere was crowd control: het gebruik van controversiële knockout-chemicaliën om personen uit teschakelen die betrokken zijn bij een gijzeling of "andere massale verstoringen". Lees: demonstraties.

Bouwhausse

Wat de verklaring ook is, de (her)opbouw van het arsenaal biologische en chemische wapens is opvallend. Gegevens verzameld door Zilinskas en Mauger bevatten contracten, rapporten en luchtfoto's die licht werpen op een dramatische uitbreiding van zeker vier geheime laboratoria van het ministerie van Defensie en talrijke anderen, door de overheid beheerde, civiele onderzoekscentra in het hele land.

Op een militair complex in Jekaterinenburg - het toneel van een accidentele vrijlating van miltvuursporen (anthrax) in 1979, waarvan wordt gezegd het meer dan 100 mensen doodde - tonen satellietbeelden clusters binnen een ommuurde campus van nieuwe industriële gebouwen en pakhuizen. Oudere gebouwen die in de Sovjettijd fabrieken waren voor massaproduktie van bacillus anthracis, de bacterie die anthrax veroorzaakt, zijn gerenoveerd de jongste jaren.

Uit intel over het 33e Centrale Onderzoeksinstituut in Shikhany - voorheen een "gesloten" Russische militaire stad aan de Wolga in het zuidwesten van het land - blijken recente uitgaven voor gespecialiseerde apparatuur zoals vriesdroogmachines die worden gebruikt in microbiële productie.

Andere documenten bewijzen dat de windtunnel, van het type dat wordt gebruikt bij het testen van verstuifde bacteriën en virussen, gerepareerd en gerenoveerd is.

Na het essay van Putin in 2012 hebben verschillende hoge militaire functionarissen, onder wie de toenmalige minister van defensie, Anatoly Serdyukov, publiekelijk beloofd om die wapens te gaan bouwen. Serdyukov beloofde bijvoorbeeld specifiek om "genetisch onderzoek" op te nemen in "het creëren van de volgende generatie wapens voor Moeder Rusland".

Lees meer