Hoge testosterongehaltes bij vrouwelijke atleten: een 'genetische gave' of een oneerlijk voordeel?

De zaak die atlete Caster Semenya aanspant tegen het IAAF is er eentje die veel verder reikt dan alleen maar de carrière van de Zuid-Afrikaanse kampioene. Eigenlijk wordt de vraag opgeworpen hoe atletiek, en daarmee ook alle andere sporten, moet omgaan met verschillende testosteronniveau's en dus ook met DSD- en transgenderatleten. En daarbij komt één vraag altijd opnieuw terug: wanneer is een hoog testosterongehalte geen 'genetische gave' meer maar een oneerlijk voordeel?

Toen het IAAF, de internationale atletiekfederatie, in april van 2018 nieuwe regels over de testosteronwaarden van atleten op de 400, 800 en 1.500 meter doorvoerde, hadden vele atletiekfans hetzelfde gevoel: dit was een regel specifiek om de dominantie van Caster Semenya, de Zuid-Afrikaanse middellangeafstandsloopster die al jaren de overwinningen aan elkaar rijgt, aan banden te leggen.

"Ontegensprekelijk een vrouw"

De nieuwe regel zou atleten met zogenaamde differences in sex development (DSD) opleggen hun testosterongehalte te beperken tot vijf nanomol per liter, en dat om "een gelijk speelveld" te creëren voor andere vrouwelijke atleten. Die regel zou desastreuze effecten hebben op Caster Semenya, een vrouw die van nature uit een zeer hoog testosteronniveau heeft. Wetenschappers berekenden zo al dat haar dat op 800 meter maar liefst vijf tot zeven seconden trager zou maken. Als je weet dat Semenya haar persoonlijk record op die afstand op 1 minuut, 54 seconden en 25 honderdsten ligt, dankan die regel een gigantische impact hebben.

Maar het is niet alleen de impact op haar tijden die bij velen wringt. Atleten dwingen om medicatie te nemen om hun natuurlijke testosteronniveau naar beneden te halen, stoot velen tegen de borst. Zo stelde Human Rights Watch al dat de regel zou ingaan tegen internationale mensenrechten.

Semenya trok dan ook naar het Cas, het internationaal sporttribunaal, om die regel aan te vechten. Haar advocaten stelden zo al dat Semenya "ontegensprekelijk een vrouw is" en dat ze er alles aan zullen doen om haar de mogelijkheid te geven te kunnen meedingen voor de prijzen zonder "onnodige medische tussenkomsten", zoals ze dat altijd al heeft gedaan.

Genetische gave of oneerlijk voordeel?

Er zal met grote belangstelling worden gekeken naar de uitspraak van het Cas, want die zal niet alleen gevolgen hebben voor de carrière van de Zuid-Afrikaanse maar voor de hele atletiekwereld en zelfs sport in het algemeen. Aan de grondslag van zaak ligt dan ook maar één vraag: wanneer wordt een hoog testosterongehalte als vrouw niet louter een 'genetische gave', zoals Semenyas advocaten het noemen, maar groeit het uit tot een oneerlijk voordeel?

De uitspraak van het Cas zal onrechtstreeks bepalen of het in sport genoeg is om wettelijk als vrouw gezien te worden, of daar ook biologische parameters aan vast moeten hangen. De gevolgen van die uitspraak, welke kant die ook zal uitgaan, zijn niet te onderschatten. "Als het IAAF vrouwelijke atleten met mannelijke testosteronniveau's niet mag opleggen die naar beneden te halen, dan zullen DSD- en transgenderatleten de podiums en de prijzenpotten in alle sporten gaan domineren, en zullen vrouwen met normale vrouwelijke testosteronniveau's geen enkele kans meer hebben om te winnen", dat stelt de advocaat van het IAAF, Jonathan Taylor.

Hij wordt bijgetreden door het hoofd van het gezondheid- en wetenschapsdepartement van het IAAF, dokter Stéphane Bermon. "Historisch gezien is de reden dat vrouwen en mannen in aparte categorieën strijden dat vrouwen anders nooit enige medailles zouden winnen. Testosteron is de belangrijkste factor om het verschil tussen de twee te verklaren", legt hij uit. "Nu praten we echter over vrouwen met testosteronniveau's gelijkaardig aan mannen. Vaak liggen die hoger dan 20 of 25 nanomol per liter. Dat is enorm hoog." En dat is ook zo. Een gemiddelde vrouw heeft een testosterongehalte tussen 0,12 en 1,79 nanomol per liter.

Wat met Shaquille O'Neal of Michael Phelps?

Een testosteronniveau van meer dan 20 naomol per liter lijkt dan ook een enorm oneerlijk voordeel. Maar was de lengte van Shaquille O'Neal dan ook geen oneerlijk voordeel? En wat met de lange armen van Michael Phelps? Volgens de advocaten van Semenya gaat het hier om één en hetzelfde: een genetische gave die een atleet van nature uit al een voordeel geeft. Alleen worden die bij de eerste twee gevierd, en worden ze daarom bestempeld als wonders der natuur, en hangt er bij de Zuid-Afrikaanse vaak een naar geurtje aan haar dominantie. Haar advocaten stellen dan ook dat "haar genetische gave ook gevierd zou moeten worden in plaats van dat ze op basis ervan zou moeten worden gediscrimineerd".

Er is voor beide kampen, en beide argumenten, iets te zeggen. En net daarom lijkt het haast onmogelijk voor het Cas om hier een sluitend en algemeen aanvaard besluit in te nemen. Verschillende wetenschappers roepen zelfs op om de discussie onnodig te maken door een derde categorie in sport in te roepen. Bermon, die nu wel in eigen naam sprak en dus niet de visie van het IAAF vertolkt, opperde zelfs al dat "het ooit wel zal gebeuren, waarschijnlijk binnen vijf of tien jaar al". Maar anderen gaan zelfs nog verder. Zo stelde een vurige supporter van Semenya dat er, net zoals er met gewichtsklassen wordt gewerkt in vechtsporten, er in verschillende testosteronklassen zou kunnen worden gesport. "Ik zie dat echt gebeuren", stelt hij. "Kijk maar naar de Paralympics, daar wordt met dozijnen verschillende classificaties gewerkt."

Lees meer