Begrotingsfetisjisme is waanzin

Begrotingsfetisjisme is waanzin

De keuze voor een eenheidsmunt heeft de natiestaten gecastreerd. Met één munt is het onmogelijk ieder land zijn eigen begrotings-, fiscale, sociale en economische politiek te laten voeren. Maar waarom zou Europa de Verenigde Staten moeten volgen in een verstikkende besparingswoede?

Als u de staatsschuldmeter mag geloven (http://www.staatsschuldmeter.be/) dan hebben we weldra samen 386.000 miljoen Euro schuld. Waw. Vermits  we met elf miljoen Belgen zijn is dat dus 35.000 Euro schuld per kop, kleine kopjes incluis. We meten de relatieve schuld meestal aan de hand van het BNP, het totaal bedrag van wat we met zijn allen besteden. Onze staatsschuld is nu weer boven de 100% BNP. En dat mag niet van Europa. Maar het concept “BNP” is voor veel kritiek vatbaar. 
Een voorbeeldje: twee splinternieuwe auto’s botsen. Ouch. Je hoort die droge metalen klap nog uren in je hoofd, en nog maanden in je portemonnee. Maar niet getreurd. Beide wagens worden hersteld, en wonder, ook als beide vierwielers daarna terug maar net even mooi glimmen als voor de crash, is het BNP gestegen. Beide reparaties betekenen omzet voor een carrossier. Dat is BNP, en dus is de staatsschuld procentueel gedaald, ook als de twee herstelde auto’s nadien nooit meer het predicaat ‘splinternieuw’ mogen meekrijgen. Laten we dus met zijn allen domme dingen doen die geld kosten, en de staatsschuld daalt!
De regeringsonderhandelaars komen er niet uit, maar over één toverformule zijn ze het eens: DEFICIT = FOUT. We buigen het hoofd voor het gouden begrotingskalf. Zondebesef en boete zitten in onze Vlaamse genen ingebakken, dat komt goed uit. Je kan dus zelfs verkiezingen winnen met de belofte dat je fors zal bezuinigen. Om de schuld te verlagen zegt oom-politicus moeten we “saneren”. Letterlijk wil dat zeggen “gezond maken”. Vermits “geen deficit” de prioritaire politieke doelstelling is en onze belastingen het wereldrecord benaderen, betekent “gezond maken” in deze enge context dat je uitgaven schrapt. Logisch toch? Bon, laten we het onderwijs afschaffen. Kinderen hebben er een hekel aan, je leert meer op je ipad dan binnen de muffe klasmuren, en niemand kan straks nog iets nuttig doen op de arbeidsmarkt met wat hij op de schoolbanken leerde. Meteen besparen we een flinke hap op het budget, en als die kinderen ook nog eens part-time gaan werken, bvb. voor één euro per uur jeans stikken in een Kempense sweatshop, dan stijgt ook nog eens het BNP! En dan leren ze tenminste wat werken is. Goed bezig!
Waar kunnen we nog méér besparen? Een brug of een autostrade onderhouden kost handen vol geld! Hoog tijd om het rood potlood boven te halen! ‘Saneren.1’ in de ouderwetse betekenis, bijvoorbeeld een met zware metalen vervuilde negentiende-eeuwse industriële site afgraven met het oog op de aanleg van speelpleinen waar onze kinderen  zouden kunnen ravotten, dat is te duur. Weg die handel! Om te ‘saneren.2’ stoppen we met het ‘saneren.1’. 
Nog een manier om het overheidsdeficit te verlagen is de burgers armer te maken via hogere belastingen. Maar dat kan niet meer open(VLD) en (NVA)bloot. Ook daar zijn creatieve oplossingen voor mogelijk. Geef bvb. de gemeenten stelselmatig minder overheidsgeld. Ze zullen dan wel met Vincipark een riant contract sluiten om iedere stilstaande wagen binnen hun grondgebied op de bon te slingeren. Zo wordt begroting alweer een beetje gezonder. We hebben dan als burger per saldo minder vermogen en minder vrijheid. Maar dat geeft niet in de hedendaagse context, want niemand berekent de staatsschuld in verhouding tot welvaart en geluk van de burgers. Voor hoeveel procent van ons gemeenschappelijk vermogen hebben we eigenlijk een staatsschuld in de toekomst af te betalen? Niemand weet het. Er is een goede kans dat die vergelijking voor België best meevalt. We hebben meer staatsschuld dan de Nederlanders, maar de gemiddelde Belg is rijker, we kunnen dus eigenlijk als samenleving ons iets meer gezamenlijke schuld permitteren.  Maar zo wordt de rekening nooit gemaakt. Nochtans lijkt het logisch dat een land met rijke burgers, leuke scholen, degelijk openbaar vervoer, internationaal vermaarde ziekenhuizen en top-musea iets meer schuld mag hebben dan een land dat een puinzooi is waar de inwoners getergd door zorgen en ellende ternauwernood overleven.   

Een staatsbegroting zoals we die nu opmaken werkt op termijn destructief voor de samenleving

Staatsbegrotingen zijn in hoge mate economische onzin. De reden ligt voor de hand. Alles draait bij een begroting om de kasbeweging. Geef je cash meer geld uit dan er binnen komt zit je fout. Maar dat is op langere termijn bekeken vaak nonsens. Elke huishouden en ieder bedrijf beseft dat. Daarom bestaat er naast de resultatenrekening ook zoiets als een balans. Zo kan je zien, naast wat er cash wordt ontvangen en uitgegeven, wat er aan vermogen wordt opgebouwd of afgebroken. En dat is uiteindelijk wat telt.De vraag is dus niet hoeveel je als staat uitgeeft, maar waaraan je het geld besteedt. Begrotingspurintanisme is prima. Niemand wil een verspillende overheid. Het totaal gebrek aan minimale efficiëntie dat traditioneel overheidsinstellingen teisterde is niet langer maatschappelijk aanvaard. Tering en nering moeten in elkaars verlengde liggen. Daar zit dus niet het onzin-aspect. De onzin is de onredelijke aanname dat iedere Euro van de staatsuitgaven gelijkwaardig is. Dat is manifest een fout uitgangspunt.Is Europa een hoogontwikkelde postmoderne democratische burgergemeenschap, met vooruitziende blik en doordachte prioriteiten, of is het een zwakzinnige economische moloch op lemen voeten die de onredelijke besparingsdrift die van over de oceaan is overgewaaid klakkeloos moet overnemen?

Een maatschappelijk gewogen begroting zou de norm moeten zijn. 

Taxes are the price we pay for civilization. We moeten dus eerst bepalen wat we echt willen, en hoeveel van ons vermogen en inkomen we bereid zijn daaraan te besteden. En dan is de vraag wat we als burger zelf kunnen doen, en wat  beter gemeenschappelijk financieren. Maar die logica werd omgedraaid. Vandaag bepalen we eerst hoeveel de overheid mag besteden, en dan zien wat we moeten schrappen van de maatschappelijke noden die we logischerwijs beter samen zouden organiseren. Dat is nefast op termijn. Het leidt tot een samenleving die grondig verschilt van het maatschappijmodel waarvoor we met zijn allen, en zo succesvol, hebben gekozen sinds de tweede wereldoorlog. Om die collateral  damage van begrotingsfetisjisme te vermijden moeten we evolueren naar een gekwalificeerd begrotingsevenwicht. We moeten de begroting in een perspectief plaatsen van onze doelstellingen op langere termijn. Dat doet ieder huisgezin, en als ze het niet doen loopt het snel grondig fout. Elke zin voor perspectief gaat verloren als je enkel in cash-out rekent. De enige methode om dat te verhelpen is het toekennen van een wegingsfactor aan de uitgaven, een wegingsfactor in functie van de lange-termijndoelstellingen. Laten we eens twee extreme voorbeelden bekijken.Militaire uitgaven zijn in de huidige Europese context vrij nutteloos. Willen we de logica volgen van een spilzieke militaire schoonmoeder die beweert dat ze ons een bescherming biedt tegen de uitslaande brandhaarden die ze elders zelf aanwakkert? Vier miljard voor de vervanging van de F16’s? Tja, waarom ook niet. Vrede mag ook iets kosten. We danken onze langdurige geopolitieke veiligheid aan de Amerikanen, en we moeten militair niet te naïef zijn. Dat is ook een lange termijn keuze. Maar de militaire uitgaven van vandaag zullen zeker nog eens het dubbele kosten in de toekomst. Zoek maar eens op wat een vlieguurtje van zo’n straaljager kost. En of bewapeningsinspanningen boven het MAD-niveau (mutual assured destruction) van pakweg 1970 nog iets aan onze veiligheid kunnen toevoegen is betwistbaar. Stof voor veel debat. Maar we kunnen het wel hierover eens zijn: een vloot triggerhappy nieuwe F35’s voegt aan ons gezamenlijk welzijn en vermogen weinig toe. Laten we dus in de begroting militaire uitgaven een wegingsfactor 2 geven. Militaire uitgaven tellen dubbel.  Onderwijs, onderzoek en cultuur zo blijkt uit àlle studies, is de beste investering die een land op langere termijn kan maken. Laten we dus àlle onderwijs-gebonden kosten en seed-money voor groei-sectoren, in de begroting een weging 0,5 geven. Ooit komt dat geld terug in de staatskas, wees gerust. Dus als we vandaag een miljard uitgeven aan schoolmeesters, aan topuniversiteiten, studiebeurzen en subsidie aan starters, dan tellen we in het kader van de gewogen begrotingsdiscipline iedere euro maar half.

Tel in de gewogen begroting een straaljager dubbel en een klaslokaal half, en je krijgt een ander plaatje.

Een land dat 4 miljard uitgeeft aan Joint Strike Fighters met atoomkoppen in bijpassende kleur, krijgt nu even goede punten bij de begrotingscontrole dan een land dat 4 miljard uitgeeft aan klaslokalen. Aan uw en mijn maatschappelijk belang en democratische keuze heeft Wallstreet en de Europese Centrale Bank lak. Toegegeven het zijn extremen, maar wat voor de extremen geldt geldt ook, zij het in mindere mate, voor alles wat er tussenin ligt. Moet je een brug door betonrot laten wegvreten om vandaag de begroting in evenwicht te houden en dan overmorgen het tiendubbele te betalen voor een nieuwe? De vraag of een uitgave spoort met het gezond verstand, of met het maatschappijmodel dat we ermee willen uitbouwen, de vraag of de uitgave de gemeenschap rijker maakt of beter maakt, de vraag of een uitgave of besparing in de toekomst extra zal kosten, de vraag of er een redelijke kans bestaat dat een uitgave vandaag zichzelf morgen zal terugbetalen,… al die vragen zijn nu budgettair irrelevant. Maar maatschappelijk en economisch zijn die vragen wel relevant. En dus lopen die twee -maatschappelijk doel en begroting- uit elkaar, terwijl ze per definitie op elkaar zouden moeten worden afgesteld. Om terug enige logica te brengen in dat systeem zou dus een  militaire uitgave dubbel moeten tellen, en een uitgave op onderwijs maar half. En alles daar tussenin kan worden gewogen in functie van prioriteit die overeenstemt met het maatschappijmodel dat we uiteindelijk met die overheidsuitgaven willen kopen. 

Keynes of Ayn Rand?

Keynes is al een paar keer dood verklaard. Keynes ging er van uit dat wat de staat uitgeeft in de economie terechtkomt, en van daar ooit terug vloeit naar de overheid. De overheid moet dan de sluizen open zetten als het economisch water te laag staat en sluiten als de economie oververhit, om net op tijd het inflatiespook te verjagen. Die doctrine heeft in de praktijk zowel haar voor- als nadelen zodat er vandaag felle verdedigers maar ook rabiate bestrijders zijn. De huidige hang naar begrotingsdiscipline is een gevolg van de overheersende mening dat de rol van de overheid per definitie moet worden gekortwiekt. De maakbaarheid van de samenleving wordt ten zeerste betwist. Minder staatsinmenging werd een religie voor rechts, “deregulering” was het primaire dogma van deze scherpslijpers. Neocons willen de staat zelfs bewust op zwart zaad zetten met de expliciete bedoeling te voorkomen dat de overheid herverdelend zou kunnen optreden.

Simpele Ronny wijst de weg

Reagan, populistisch demagoog bij uitstek, handpop die niet al te best snapte wat en wie in zijn naam de heersende economische doctrine dicteerde, typeerde raak de “welfare queen” als hij een zondebok zocht. De  zwarte werkloze vrouw die luidruchtig rentenierde van haar frauduleus bekomen uitkering werd in het collectief bewustzijn geramd. De belastingen werden drastisch verlaagd, en de rijken werden de voorbije dertig jaar tien keer rijker dan ze voor Reagan waren. Dat geld moest ergens uit de zakken van gemiddelde consumenten komen had Keynes al berekend.

Maar geen nood, dat werd ruimschoots aangevuld met het verstrekken van onzinnige kredieten aan jan modaal. Zo konden de rijken ongestoord rijker worden, en de armen armer maar zonder dat de consumptie hieronder leed. Ook de staat leende geld, want de te lage belastingen in verhouding tot de staatsuitgaven moesten ook nog ergens worden gefinancierd. God behoede dat de besparingsijver ook de galopperende militaire budgetten zou in de weg staan. En de economie groeide, met opgestoken middenvinger naar Keynes: de burgers consumeerden met hun kredietkaarten voor een veelvoud van de verlaagde overheidsuitgaven en de chinezen leverden de plastic prullaria waarop we zo gek zijn op dollar-krediet. Iedereen happy.

Tot uiteraard de schuldenbom barstte. Dat was minder leuk. Amerikanen kochten huizen op krediet, Fortis, Dexia et al. kochten die Amerikaanse schulden op met gegarandeerde AAA rating van Standard & Poor. Dan waren die AAA-kredieten bij nader inzien waardeloos, zodat Fortis en Dexia ei zo na over kop gingen. De Belgische staat betaalde die rekening, en Standard & Poor verlaagde de rating van de Belgische Staat omdat België nu minder kredietwaardig was geworden. En voor het geld dat de Belgische staat in de kapseizende banken pompte moest nadien op scholen, theatergezelschappen en zwemlessen worden bezuinigd. En Belgie kwam dan nog goed weg.

Griekenland, Spanje, Ijsland en Portugal hadden minder geluk of althans minder kredietwaardigheid. De gedwongen besparingen leidden daar tot double-digit werkloosheid, daardoor daalde ook nog eens het BNP zodat er weer méér moest worden bespaard. Als dat niet meer lukte omdat het mes op het bot zat, schoot de rente pijlsnel omhoog. Omdat er niet meer kon worden bespaard moest er van Europa nog meer worden bespaard. Een death-spiral die een land naar het faillissement en een hele generatie van haar burgers richting gaarkeukens van het Leger des Heils voert.

Pleidooi voor een Europees economisch model

In tijden van lage rente is investeren een verstandige keuze. Ook voor Vadertje Staat. In tijden van slabakkende economie is stimulering door de overheid een verstandige keuze. Waarom doen we dat dan net het omgekeerde? Omdat een door miljardairs gefinancierde Tea-party in de VS haar wil kan opdringen aan het wereldwijd algemeen belang. Dat zou voor Europa, nog steeds het grootste economische machtsblok in de wereldgeschiedenis, worst moeten wezen.

Maar zo rolde het Euro-dubbeltje niet. Ook wij hebben de zuurstoffles die de naar lucht happende economie beademde genadeloos toegedraaid. OK, we hebben de finale keuze voor een eenheidmunt gemaakt, en dus moeten we in Europa een gemeenschappelijke begrotingsnorm hanteren. Brussel en Frankfurt kunnen dus maar beter bepalen wat Cyprus mag uitgeven of we zitten straks met een NEURO en een ZEURO. Maar waarom moet de gemeenschappelijk keuze voor Europa door de Tea-party in Amerika worden bepaald? Het Europees model van een sociaal-democratie heeft haar degelijkheid en haar economische levensvatbaar vijftig jaar lang bewezen. Reactionaire prietpraat à la Ayn Rand (Atlas Shrugged, 1957) heeft nog niets anders opgeleverd dan meer kans-ongelijkheid voor de middenklasse, meer armoede voor de drop-outs en meer arrogantie van de superrijken en zielloze multinationale godzillas die lokaal economisch initiatief vrolijk plattrappen om meer imaginaire beurswinsten te genereren in de wereldcasino van Wallstreet. Begrotingsevenwicht is gèèn heilige koe. En als het er wel een is moeten we ze, als ze in weg ligt van ons pad naar een betere toekomst, een flinke trap onder haar kont geven. 

Gesponsorde artikelen