Serie om dit weekend te bingewatchen: ‘Chernobyl’, een confronterende reeks over menselijke arrogantie en menselijk falen

Serie om dit weekend te bingewatchen: ‘Chernobyl’, een confronterende reeks over menselijke arrogantie en menselijk falen

1986: het was niet alleen het jaar waarin ondergetekende ter wereld kwam, Sandra Kim het Eurovisiesongfestival won en de Rode Duivels bewezen dat het mogelijk is om verder te raken dan de kwartfinale van een WK voetbal, maar ook het jaar van de grote ramp in de kerncentrale van Tsjernobyl die aan meer dan 4.000 mensen het leven kostte bij de reddingsoperatie. Aan die ramp heeft HBO nu een vijfdelige miniserie gewijd.

Op 26 april 1986 werd een test uitgevoerd in de vierde kernreactor van de centrale. Door een menselijke fout kwam een kettingreactie op gang die resulteerde in een ontploffing en een brand die grafiet in het rond slingerde en een radioactieve rookwolk de atmosfeer in blies. Tot op vandaag woont er bijna niemand in Tsjernobyl omdat het onmogelijk is door de grote aanwezigheid van radioactiviteit in het gebied.

Vijf afleveringen zijn het. Amper vijf, maar dit stukje televisie wordt nu al langs alle kanten bejubeld als één van dé dingen die je moet zien in 2019. Schrijver en bedenker Craig Mazin is nochtans niet de meest evidente naam voor dit soort reeks, want eerder werk van zijn hand waren verschillende van de Scary Movie– en de The Hangover-films, momenteel werkt Mazin aan de reboot van Charlie’s Angels. Chernobyl is dan ook eerder de vreemde eend in de bijt in zijn oeuvre.

Dat alle personages Engels praten doet in eerste instantie vreemd aan voor een reeks die zich afspeelt in de Sovjet-Unie, maar het is een euvel dat typerend is voor Amerikaanse series en waar we ons snel over heen weten te zetten. Alles wat zich afspeelt via radio of televisie is overigens wél in het Russisch. De keuze voor het ene of het ander zou hier aanbevelenswaardig zijn geweest, maar het stoort maar even in een verder sublieme reeks.

Drie personages om te zien:

1. Valery Legaslov (Jared Harris)

Jared Harris is indrukwekkend als de scheikundeprofessor Valery Legaslov. Wanneer hij op de hoogte wordt gesteld van een ramp in Tsjernobyl is hij zich als enige meteen bewust van de mogelijke gevolgen daarvan. Hij blijkt zowat de enige waardoor hij zowat alles om zich heen ziet foutlopen, hij geconfronteerd wordt met stapels desinformatie en met beleidsmensen die geen benul hebben waar ze mee bezig zijn. Een lastpak en een paniekzaaier, zo wordt hij in de eerste afleveringen weggezet.

Gedurende die eerste twee afleveringen oogt Legaslov dan ook meer en meer vermoeid, een gevolg van het voortdurend tegen de stroom inzwemmen en van het gevecht dat hij moet leveren om gehoord te worden.

Hij vindt uiteindelijk zijn gelijke in Oelana Chomjoek (Emily Watson), hoofdfysicus van ’t Wit-Russische Instituut voor Kernenergie en niet de enige vrouw met ballen aan haar lijf in deze reeks. Eerst wint ze informatie door het gebruik van geheimtaal in telefoongesprekken, nadien laat ze zich arresteren bij een controlepunt om de autoriteiten meteen te kunnen vertellen dat ze verkeerd bezig zijn.

HBO
2. Boris Shcheribina (Stellan Skarsgård)

Het andere uiterste wordt vertegenwoordigd door de trouwe partijofficier Boris Shcheribina die totaal geen benul heeft waar het om gaat en meteen de ramp begint te minimaliseren. Wanneer hij stelt dat de vrijgekomen hoeveelheid radioactiviteit overeenkomt met één onderzoek onder een x-ray grapt hij dat het dé uitgelezen moment is voor wie nog eens onderzoek zou moeten laten doen.

Pas wanneer hij zelf ter plekke gaat en er reacties binnenlopen vanuit Zweden, de Verenigde Staten en Duitsland die de ernst van de situatie duidelijk maakt (“Kinderen mogen niet buitenspelen in Frankfurt”) draait hij bij en geeft hij zelfs de briefing in de commissie over aan professor Legasov.

HBO
3. Lyudmilla Ignatenko (Jessie Buckley)

Zij is de vrouw die haar man tot in de dood volgt en ze laat zich daarbij niet tegenhouden. Eerst verkrijgt ze bijzondere toestemming van een officier om haar man, een jonge brandweerman, te bezoeken in een ziekenhuis in Moskou, daarna verkrijgt ze toegang tot de afdeling waar haar man ligt door haar portemonnee ver open te zetten. Ze krijgt veiligheidsmaatregelen opgelegd, maar die legt ze één voor één naast zich neer. “Niet aanraken” wil zeggen dat zij haar man een knuffel geeft. En “30 minutes” wil voor haar zeggen dat ze bij hem blijft tot aan zijn dood. Zelfs al blijft de verpleegster waarschuwen dat dat ding in de kamer nog maar weinig gemeenschappelijk heeft met haar man.

HBO

Waarom kijken?

Craig Mazin wilde van in den beginne van deze reeks iets bijzonders maken. Hij had de bedoeling om van deze reeks iets meer te maken dan pure geschiedschrijving. Het is geschiedschrijving, er is als vanouds in producties van HBO een schitterend gevoel voor detail aanwezig in de reeks. Maar daarnaast moest het voor Mazin ook een een vertelling worden die rond de “global war on truth” zou draaien.

Dat wordt al indrukwekkend geïllustreerd in de beginscène waarin we een man scheikundige cassettes beluisteren. Cassettes die hij zelf heeft ingesproken. “Welke prijs staat er op leugens?”, klinkt het daar. “Niet dat we ze verwarren met waarheid. Het wordt pas echt gevaarlijk als we zoveel leugens horen dat we de waarheid niet langer herkennen. Wat kunnen we dan nog meer doen dan onze hoop op de waarheid opgeven en genoegen nemen met verhaaltjes?” Hij verbergt de cassettes en hangt zich vervolgens op. Klassiek, maar wel op een indrukwekkende manier in beeld gebracht.

In de vijftig minuten die volgen zijn we getuige van de ramp en de eerste uren nadien. Hoe iedereen handelt vanuit eigenbelang of vanuit naïviteit, niet beseffend hoe ernstig de situatie is. Brandweermannen die geheel onbeschermd de brand te lijf gaan. Het bestuur van de kerncentrale dat de situatie ernstig minimaliseert tegenover de aandeelhouders. Waarschuwingen die keer op keer in de wind worden geslagen. En zelfs buurtbewoners die op een nabij gelegen brug gaan staan “zodat we beter kunnen kijken.” De titel van de tweede aflevering is niet toevallig “Please remain calm.”

HBO
HBO

Wat de reeks nog interessanter maakt is dat Oekraïne anno 1986 nog volop binnen de communistische Sovjet-Unie viel en dat er dus niet getwijfeld mocht worden aan de informatie die de “party officials”, de officiële spreekbuizen van de Communistische Partij, naar buiten brachten. Wanneer we in een flashback zien dat professor Legaslov (Jared Harris) tijdens een eerste vergadering van een officieel comité toch twijfelt aan de voorhanden zijnde informatie dan krijgt hij toegebeten door Michail Gorbatsjov (David Dencik) dat die kamer geen plaats is voor hysterie en paniek.

Even later, wanneer Legaslov en Boris op zoek zijn naar drie arbeiders die bereid zijn om in de kelder af te dalen om een sluisdeur te openen zegt Boris Shcheribina: “Jullie zullen het doen omdat het moet gebeuren. (…) Dit heeft ons volk altijd van anderen onderscheiden. Duizend jaar zelfopoffering vloeit door onze aderen. Elke generatie moet haar eigen leed kennen.” Het is een staaltje demagogie zoals dat toen binnen de Sovjet-Unie niet ongewoon was.

Het menselijke falen
En verder draait de reeks ook om de menselijke arrogantie. Over de idee dat niemand de mens kan raken, over de totale onwetendheid over wat kernenergie is en wat de gevolgen van een kernramp zouden kunnen betekenen.

Chernobyl zet vooral het menselijke falen – voor, tijdens en na de ramp – in de kijker en is daardoor best een frustrerende reeks omdat we nagenoeg iedereen de ene verkeerde beslissing na de andere zien nemen of totaal onbeschermd totaal onverantwoorde handelingen zien maken.

HBO

Een kijker anno 2019, met kennis van rampen in Tsjernobyl en Fukushima kijkt anders naar kernenergie en naar een ramp als deze. Toen de kerncentrale in 1977 in werking werd gesteld stond kernenergie nog symbool voor de ultieme vooruitgang. Net als in de Netflix-reeks Dark bracht de kerncentrale alleen maar goeds, en zorgde ze voor werk in de streek. Vandaag is ons idee over kernenergie danig bijgesteld en is het vooral iets geworden waar we – zeker op termijn – vanaf zouden moeten.

En oké, een ramp zoals die toen daar gebeurd is, is uitzonderlijk. Maar er is geen enkele zekerheid dat iets soortgelijks niet nog eens zou kunnen gebeuren. En het feit dat we als mens werken met dingen die sterker zijn dan wijzelf: dat maakt Chernobyl best een akelige en beangstigende, maar net daardoor zeer indrukwekkende kijkervaring.

Twee afleveringen van Chernobyl zijn al te bekijken via Play en Play More van Telenet. De volgende drie weken komt daar nog telkens één aflevering bij.

Gesponsorde artikelen