In het kort
- Het middelvingergebaar is ontstaan in het oude Griekenland als een symbool dat zowel werd gebruikt ter bescherming tegen het kwaad als om iemand te beledigen.
- Door de geschiedenis heen hebben samenlevingen het gebaar altijd afgekeurd, maar tegelijkertijd erkend dat het een krachtig middel is om verzet en vernedering uit te drukken.
- Van de filosoof Diogenes tot Johnny Cash: de middelvinger is een symbool van minachting dat culturen en tijdperken overstijgt en overal begrepen wordt.
Het gebaar van het opsteken van de middelvinger heeft een lange en roemruchte geschiedenis als belediging. Hoewel het recente gebruik van het gebaar door Donald Trump tegen een demonstrant voor controverse zorgde, is het verre van een nieuw fenomeen. De oude Grieken gebruikten de middelvinger al in de 5e eeuw voor Christus als een opzettelijke belediging.
Oud fallisch symbool
Naast de beledigende betekenis had het gebaar in de klassieke oudheid aanvankelijk een beschermende functie. Het diende als een ritueel om boze geesten af te weren. De symboliek was duidelijk seksueel, waarbij de opgeheven middelvinger de penis voorstelde en de gebogen vingers eromheen de testikels symboliseerden. Historicus Jonas Roelens beschrijft het als een “uitgesproken fallisch symbool” dat soms werd gebruikt om iemands mannelijkheid te bespotten of te kleineren.
Het vroegste gedocumenteerde voorbeeld van het gebruik van de middelvinger als belediging heeft te maken met Diogenes, een Griekse filosoof die bekend stond om zijn rebelse karakter en minachting voor rijkdom en macht. Volgens legendes gebruikte hij het gebaar om zijn minachting voor politici te uiten. Roelens beschrijft Diogenes als een “provocateur die zijn tijd ver vooruit was”, iemand die in een ton woonde en niet bang was om gewaagde symbolen te gebruiken.
Altijd afgekeurd geweest
Andere denkers uit de oudheid, zoals Socrates, veroordeelden het gebaar. De Romeinen hadden er zelfs een specifieke term voor: ‘digitus impudicus’, wat ‘de onfatsoenlijke vinger’ betekent. Door de geschiedenis heen duikt de middelvinger in verschillende contexten op. Middeleeuwse kronieken suggereren dat het werd gebruikt als strijdkreet. Een anekdote, hoewel historisch twijfelachtig, vertelt dat Engelse boogschutters na de Slag bij Azincourt in 1415 hun vingers naar de Fransen staken, als teken van triomf en provocatie.
Roelens wijst erop dat obscene gebaren vaak rond vergelijkbare thema’s draaien: macht, seksualiteit en vernedering. Opmerkelijk genoeg heeft de middelvinger door de eeuwen heen zijn betekenis behouden en wordt hij nu overal begrepen. Roelens schrijft dit toe aan de verspreiding ervan vanuit het Middellandse Zeegebied naar de Verenigde Staten via Italiaans-Amerikaanse gemeenschappen. Hollywood heeft het gebaar wereldwijd nog populairder gemaakt.
Iconische beelden
Iconische beelden, zoals Johnny Cash die tijdens een concert zijn middelvinger opsteekt, hebben de plaats van het gebaar in de populaire cultuur versterkt. Volgens Roelens is de kernbetekenis hetzelfde gebleven: een machtsgebaar met seksuele ondertoon dat in wezen zegt: “Ik verneder je.” De uitdrukking “fuck you” kan in deze context letterlijk worden opgevat.
Zelfs een Amerikaanse president die zijn middelvinger opsteekt, past in een traditie die al meer dan twee millennia bestaat. Het is grof, het is bot, maar het is effectief – een feit dat al lang geleden door beschavingen werd erkend.
