In het kort
- De hervorming wil rechters en aanklagers in aparte loopbanen plaatsen zodat functiewissels niet meer mogelijk zijn in Italië.
- Er komt een herstructurering van de Hoge Raad voor de Magistratuur en een nieuwe tuchtrechtbank via loting.
- Voorstanders zeggen dat dit het recht versterkt, tegenstanders vrezen dat de onafhankelijkheid van rechters wordt aangetast.
In Italië woedt momenteel een verhit debat over een voorgestelde hervorming van het constitutionele rechtssysteem, die de publieke opinie heeft verdeeld. Aanstaande zondag en maandag krijgen Italiaanse burgers de kans om te stemmen over deze hervorming, die tot doel heeft het rechtssysteem van het land ingrijpend te hervormen.
Aparte loopbaantrajecten
De kern van de hervorming is een belangrijke verschuiving. Rechters en openbare aanklagers krijgen elk hun eigen loopbaantraject. Momenteel behoren ze nog tot dezelfde beroepsgroep, leggen ze dezelfde toelatingsexamens af en kunnen ze tijdens hun loopbaan van functie wisselen. De voorgestelde hervorming beëindigt deze flexibiliteit. Kandidaten moeten vanaf het begin een keuze maken en kunnen later niet meer overstappen.
Daarnaast verandert de Hoge Raad voor de Magistratuur (CSM), het bestuursorgaan voor rechters en openbare aanklagers. Het nieuwe systeem splitst de CSM op in twee aparte raden. Eén raad voor rechters en één voor openbare aanklagers. Beide raden vallen onder toezicht van de Italiaanse president. Elke raad bestaat uit twee derde magistraten en een derde lekenleden. Deze leken worden via een lotingssysteem geselecteerd, in plaats van door verkiezingen.
Interne invloed beperken
Het lotingssysteem moet de invloed van interne facties binnen de rechterlijke macht beperken. Dat zegt Raffaele Bifulco, hoogleraar constitutioneel recht aan de Luiss-universiteit in Rome. Een ander belangrijk onderdeel van de hervorming is een nieuwe tuchtraad met 15 leden. Negen daarvan zijn magistraten: zes rechters en drie openbare aanklagers, geselecteerd via loting. De overige zes leden zijn leken. Magistraten in deze raad moeten een hoge functie hebben bereikt en eerder als raadslid van het Hooggerechtshof hebben gediend.
Argumenten voor en tegen
De hervorming krijgt zowel steun als kritiek. Voorstanders vinden dat het scheiden van loopbanen de invloed van interne facties beperkt. Het zorgt ook dat meer ervaren magistraten tuchtzaken behandelen. Daarnaast versterkt het het accusatoire procesmodel door vooringenomenheid ten gunste van openbare aanklagers te verminderen.
Tegenstanders zijn van mening dat een verenigde rechterlijke macht juist nodig is voor de onafhankelijkheid van rechters. Ze waarschuwen dat een opsplitsing openbare aanklagers kwetsbaar maakt voor politieke druk. Bovendien biedt de hervorming volgens hen geen oplossing voor andere problemen. Denk aan personeelstekorten, langdurige rechtszaken en onvoldoende digitalisering.
Stemming over grondwetshervorming
Het referendum over de zogenaamde ‘Nordio-wet’, genoemd naar minister van Justitie Carlo Nordio, wordt door de regering gepresenteerd als een stemming over grondwetshervorming. Het is dus geen oordeel over het leiderschap van Nordio zelf. De uitslag bepaalt of de ingrijpende veranderingen in het Italiaanse rechtslandschap daadwerkelijk worden doorgevoerd.