In het kort

• Onderzoekers uit Edinburgh hebben gemeenschappelijke evolutionaire kenmerken ontdekt die wijzen op het pandemische potentieel van een virus.
• Snel muterende RNA-virussen vormen het grootste risico voor wereldwijde gezondheidscrises.
• Vroegtijdige opsporing van opkomende ziekteverwekkers blijft de meest effectieve verdediging tegen toekomstige uitbraken.

Een team van de Universiteit van Edinburgh heeft een belangrijke doorbraak bereikt op het gebied van pandemievoorspellingen. Volgens een rapport van Refractor hebben deze experts gemeenschappelijke kenmerken ontdekt bij virussen die het vermogen hebben om uit te groeien tot wereldwijde bedreigingen. Door de evolutionaire ontwikkeling van honderden verschillende virussen te bestuderen, denken de onderzoekers dat het mogelijk wordt om gevaarlijke ziekteverwekkers veel eerder te herkennen dan voorheen mogelijk was.

Lokale uitbraken onderscheiden van wereldwijde bedreigingen

Hoewel de meeste virusuitbraken geïsoleerd en onbeduidend blijven, verandert een klein aantal – zoals SARS-CoV-2 in 2020 en HIV-1 in 1983 – de menselijke geschiedenis fundamenteel. Om onderscheid te maken tussen een lokale infectie en een dreigende pandemie, heeft het team decennia aan pathogene evolutie bestudeerd om waarschuwingssignalen te ontdekken die voorafgaan aan wijdverspreide overdracht onder mensen.

Het onderzoek laat zien dat RNA-virussen de belangrijkste aanjagers zijn van wereldwijde gezondheidscrises. Omdat ribonucleïnezuur sneller muteert dan DNA, kunnen deze virussen zich efficiënter aanpassen aan de menselijke biologische omgeving. Van de miljoenen RNA-virussen zijn er maar 239 bekend die mensen kunnen infecteren; ze verspreiden zich meestal via insecten, besmet bloed of ademhalingsdruppeltjes.

Virussen die van dieren op mensen overspringen

Veel van deze virussen zijn zoönotisch, zoals rabiës, dat van dieren op mensen overspringt maar zelden van mens op mens wordt overgedragen. De veranderlijke aard van virale mutaties houdt wetenschappers echter alert, vooral wat betreft vogelgriep. Hoewel er nog geen aanhoudende overdracht van vogelgriep van mens op mens heeft plaatsgevonden, blijft het een theoretische mogelijkheid, in tegenstelling tot rabiës, dat deze eigenschap nooit heeft ontwikkeld ondanks duizenden gevallen per jaar.

Het grootste risico komt van virussen die zich ofwel direct onder mensen verspreiden zodra ze van diersoort op mens overspringen, ofwel kleine clusters veroorzaken vanwege hun lage besmettelijkheid. Deze situaties kunnen snel escaleren in drukke stedelijke omgevingen, een fenomeen dat werd waargenomen tijdens de ebola-uitbraak in West-Afrika in 2014.

Voorspellingsmodel valideren

De voorspellende nauwkeurigheid van dit nieuwe model werd bevestigd doordat het de dreigingen van mpox, Zika, Oropouche en chikungunya al vóór de grote uitbraken ervan kon signaleren. Bovendien bleek uit een onderzoek uit 2019 dat de gevaarlijkste virussen vaak verwant zijn aan bekende menselijke ziekteverwekkers die onafhankelijk uit dierlijke reservoirs opduiken, een patroon dat ook terug te zien is bij de oorsprong van SARS-CoV-2.

Op dit moment worden bepaalde stammen, zoals het Bundibugyo-ebola- of het Andes-virus, niet gezien als een wereldwijde pandemische dreiging. Daarentegen waarschuwt het team dat een nieuw virus dat nauw verwant is aan mazelen mogelijk een crisis zou kunnen veroorzaken die ernstiger is dan Covid-19.

Belang van vroege opsporing

Er zijn aanwijzingen dat ziekteverwekkers zoals SARS-CoV-2 en het Andes-virus wekenlang onopgemerkt rondgingen, waardoor ze voet aan de grond konden krijgen.

Daarom concluderen de onderzoekers dat de meest effectieve verdediging tegen toekomstige pandemieën niet alleen op vaccins en medicijnen zal berusten, maar ook op het vermogen om dodelijke ziekteverwekkers te herkennen zodra ze opduiken.

Schrijf je hieronder in voor onze GRATIS nieuwsbrief