Machtsspelletjes op het werk zijn zelden overduidelijk. Hoe u subtiele strategieën herkent en wat helpt als collega’s of leidinggevenden proberen hun belangen door te drukken ten koste van anderen.

In een vergadering wordt uw idee genegeerd – en vijf minuten later door iemand anders binnengehaald als briljant. Of er belandt opeens een taak op uw bord, terwijl u duidelijk had aangegeven dat u die niet wilt overnemen.

Dat soort situaties zijn meer dan alleen een domper op de sfeer: vaak gaan er machtsspelletjes achter schuil die het werkklimaat vergiftigen en teams afremmen. Het gaat daarbij niet alleen om uitspraken als: «Maakt niet uit wat jij ervan vindt: ik ben de baas en ik beslis in mijn eentje wat nu de juiste koers is.» Machtsspelletjes op het werk kunnen zich op heel verschillende manieren uiten.

Meestal gaat het om informele, deels achter de schermen lopende pogingen om anderen te beïnvloeden, macht veilig te stellen of eigen doelen door te drukken – lang niet altijd langs de officiële rollen en processen. Zulke patronen kunnen in elke organisatie voorkomen, zeker daar waar informatie schaars is, beslissingen ondoorzichtig lijken of verantwoordelijkheden vaag blijven.

«Iedereen in het werkende leven heeft eigen belangen, dat is normaal», zegt Gerhard Blickle, hoogleraar arbeids-, organisatie- en economische psychologie aan het Institut für Psychologie van de Universität Bonn. Het is dan ook volkomen legitiem om een netwerk te onderhouden om via contacten professioneel vooruit te komen. Maar zodra persoonlijke belangen ten koste gaan van anderen in het team en misschien zelfs boven het bedrijfsbelang worden gesteld, wordt het destructief.

Zo herkent u machtsspelletjes op het werk

Machtsspelletjes kunnen er heel verschillend uitzien. Soms begint het openlijk, bijvoorbeeld wanneer een leidinggevende een medewerker onder druk zet om een taak te doen die die eigenlijk helemaal niet wil doen. «De leidinggevende kan op basis van zijn of haar hiërarchische positie meestal toch afdwingen dat de medewerker de taak tegen haar of zijn uitdrukkelijke wil uitvoert», aldus Blickle.

Vaker zijn de signalen subtieler: wanneer bepaalde personen worden buitengesloten en niet worden betrokken bij besluitvormingsprocessen, wijst dat op machtsspelletjes, zegt Eva Boos, businesscoach in Berlijn. Ook als medewerkers zonder uitleg taken wordt ontnomen die ze in het verleden uitstekend hebben uitgevoerd, kan dat een aanwijzing zijn.

Typisch zijn verder overmatige controle, gebrek aan transparantie of voortdurende kritische vragen – net als het afschuiven van verantwoordelijkheid bij onpopulaire klussen of fouten.

Powerplay kan zich ook in vergaderingen laten zien. Een medewerker doet een constructief en overtuigend klinkend voorstel, waarna het eerst stil blijft. De vergadering gaat verder – en even later presenteert een collega praktisch hetzelfde voorstel, dat dan ineens op veel positieve reacties kan rekenen. «Blijkbaar heeft zich in het team een groep gevormd die tegen anderen intrigueert», zegt Boos.

Wat slachtoffers direct kunnen doen

Op de lange termijn zorgen machtsspelletjes ervoor dat medewerkers steeds ontevredener worden. Ook de motivatie daalt als bepaalde mensen op de werkvloer keer op keer proberen hun positie uit te buiten en hun zin door te drijven over de rug van anderen. Wie zich daartegen wil wapenen, doet er goed aan een paar kernstrategieën aan te leren. «Belangrijk is vooral dat u grenzen stelt», zegt Boos. Wat daarbij helpt:

• Noem wat er gebeurt: Pakt iemand in een vergadering bijvoorbeeld uw eigen voorstel op en verkoopt het als zijn of haar idee, spreek dat dan meteen rustig en feitelijk uit. Ook wie zich voortdurend gecontroleerd voelt of de indruk heeft dat beslissingen achter gesloten deuren worden genomen, moet dat bespreekbaar maken.
• Intimidatiepogingen stoppen: Heeft u het gevoel dat de ander zich in toon vergist en u wil intimideren, dan geldt ook hier: direct reageren. Bijvoorbeeld zo: «Ik merk dat de toon nu erg scherp wordt. Laten we even op adem komen en weer zakelijk naar het onderwerp terugkeren.»
• Niet automatisch ja zeggen: Draagt uw leidinggevende u een onwelkome taak op, neem die dan niet zomaar aan, maar geef uw bezwaren duidelijk aan.
• Zoek bondgenoten: Bijvoorbeeld door teamleden te vragen of zij de vergaderingen net zo toxisch ervaren als u. Het principe is: «Samen staan we sterk en kunnen we veranderingen in positieve zin in gang zetten», aldus Blickle.
• Belangrijke punten documenteren: Nog een steun in de rug: relevante gespreksonderwerpen opschrijven. Wil een collega een project dat hem of haar kennelijk is tegengevallen op u afschuiven, dan kunnen eigen aantekeningen eventueel laten zien dat die collega zich het project eerder juist heeft toegeëigend en dat destijds motiveerde met zijn of haar specifieke expertise.

Welke teamafspraken machtsspelletjes terugdringen

Niet alles laat zich in een onderonsje één-op-één oplossen. Teams kunnen er samen naar kijken hoe ze machtsspelletjes zo veel mogelijk voorkomen. «Het is nuttig om iedereen om tafel te krijgen en gezamenlijk teamregels vast te leggen», zegt Blickle. Daarbij is het zaak om duidelijke verantwoordelijkheden te creëren en heldere regels voor iedereen op te stellen.

Boos raadt bovendien aan om een professionele gespreksleiding bij vergaderingen af te spreken. Daar hoort bij dat iedereen aan het woord komt en kan uitpraten. Resultaten en besluiten worden vastgelegd, zodat die achteraf niet kunnen worden uitgelegd zoals het iemand uitkomt. «Geen enkel bedrijf zou een angstcultuur moeten accepteren», zegt Boos. Want die vergiftigt het werkklimaat – en schaadt uiteindelijk ook het bedrijfsresultaat.

© DPA