In het kort

• Gemotiveerd redeneren versterkt bestaande overtuigingen door tegenstrijdig bewijs terzijde te schuiven.
• Ideologische homogeniteit in de wetenschap brengt het risico met zich mee van systematische fouten en vertekende literatuur.
• Artsen moeten origineel onderzoek kritisch bekijken om objectieve, op bewijs gebaseerde zorg te garanderen.

De neiging van mensen om informatie te verwerken door de bril van hun bestaande overtuigingen, een psychologisch proces dat bekendstaat als gemotiveerde redenering, gaat vaak boven logische analyse. Dit bleek uit een Stanford onderzoek uit 1979, waarin deelnemers twee tegenstrijdige, verzonnen rapporten over de doodstraf lazen.

In plaats van hun mening aan te passen op basis van het bewijs, prezen deelnemers met sterke vooroordelen het rapport dat hun overtuigingen bevestigde en zetten zij het andere rapport weg als onjuist. Daardoor verankerden hun oorspronkelijke standpunten zich nog sterker. Dit cognitieve patroon komt overal voor, treft mensen uit het hele politieke spectrum en lijkt een fundamenteel aspect van de menselijke psychologie te vormen.

Risico van ideologische homogeniteit in de wetenschap

Psycholoog Benjamin Lovett suggereert dat deze vooringenomenheid zich uitstrekt tot de wetenschappelijke gemeenschap, wat een aanzienlijk risico vormt. Hoewel een diversiteit aan perspectieven onder experts individuele vooringenomenheid meestal kan neutraliseren, kan een gebrek aan ideologische verscheidenheid leiden tot systematische fouten.

Wanneer de meerderheid van de onderzoekers hetzelfde wereldbeeld deelt, kunnen ze onbedoeld experimenten ontwerpen, gegevens analyseren en bevindingen publiceren die aansluiten bij hun gedeelde overtuigingen. Op het gebied van geestelijke gezondheid, waar uit enquêtes blijkt dat er een gebrek is aan politieke diversiteit onder onderzoekers, kan dit leiden tot een corpus van vakliteratuur dat afwijkt van de objectieve werkelijkheid.

Hardnekkigheid van gebrekkige gegevens

Het gevaar van dit fenomeen is duidelijk te zien in het geval van de stereotype dreiging. Een veel geciteerd onderzoek uit de late jaren negentig suggereerde dat het herinneren van vrouwen aan wiskundige stereotypen hun prestaties belemmerde.

Hoewel deze bevinding enorm populair werd, liet een latere meta analyse zien dat het effect grotendeels verdween zodra onderzoekers de publicatiebias corrigeerden, de neiging om alleen positieve resultaten te publiceren. Ondanks die correctie verwijzen wetenschappers nog steeds vaker naar de oorspronkelijke, gebrekkige studie dan naar de accurate meta analyse. Dit laat zien hoe de wetenschap scheef kan raken wanneer de gemeenschap bevestigend bewijs toejuicht terwijl tegenstrijdige gegevens worden genegeerd of verborgen.

Bescherming van klinische integriteit

Voor professionals in de geestelijke gezondheidszorg ontstaat hierdoor een precaire situatie. Het concept van evidence based practice gaat ervan uit dat studieboeken en klinische richtlijnen de gegevens nauwkeurig weergeven. Bij sterk gepolitiseerde kwesties, zoals genderbevestigende zorg, definities van trauma en culturele competentie, kan het bewijs echter vertekend raken door gemotiveerde redeneringen.

Om dit te voorkomen zegt Lovett dat clinici verder moeten kijken dan samenvattingen en zich rechtstreeks moeten verdiepen in het oorspronkelijke onderzoek. Hij adviseert om controlegroepen te bekijken en na te gaan of meta analyses rekening hebben gehouden met publicatiebias. Uiteindelijk hangt de integriteit van wetenschappelijk onderzoek af van afwijkende meningen en kritische toetsing.

Schrijf je hieronder in voor onze GRATIS nieuwsbrief